पालकांसाठी मार्गदर्शक
आघात आणि त्यानंतरचं आयुष्यकाहीतरी भीतीदायक घडल्यानंतर तुमचं मूल
भीतीदायक प्रसंगानंतर ज्यांचं मूल पूर्वीसारखं राहिलं नाही, अशा पालकासाठी एक प्रेमळ, साधं मार्गदर्शक: मुलाला पुन्हा सुरक्षित वाटायला मदत करणारी शांत, स्थिर पावलं.
तेव्हापासून ते पूर्वीसारखं राहिलं नाही
तुमचं मूल एखाद्या भीतीदायक प्रसंगातून गेलं असेल आणि तेव्हापासून ते पूर्वीसारखं राहिलं नसेल, तर हे तुम्हाला उगाच वाटत नाहीये. अशा बदलांना डॉक्टर भीतीदायक घटनेला दिलेली सामान्य प्रतिक्रिया म्हणतात.
कदाचित तो रस्त्यावरचा अपघात असेल. कदाचित हिंसा, आग, पूर, किंवा जवळच्या कुणाचा अचानक झालेला मृत्यू. कदाचित कुणीतरी तुमच्या मुलाला दुखावलं असेल. तेव्हापासून तुमचं मूल वेगळं वाटतं, आणि त्याच्यापर्यंत कसं पोहोचावं हे तुम्हाला कळत नाही.
मुलं आपली भीती आपापल्या पद्धतीनं दाखवतात. जे शब्दांत सांगता येत नाही, ते मुलाचं शरीर आणि वागणं बऱ्याचदा सांगून जातं. डॉक्टरांसाठीच्या मार्गदर्शक सूचनांमध्ये काही सामान्य प्रतिक्रिया दिल्या आहेत.
- रात्री: वाईट स्वप्नं आणि झोप लागायला त्रास.
- खेळात आणि विचारांत: ती घटना खेळात पुन्हा पुन्हा करून दाखवणं, आणि अचानक मनात येणाऱ्या त्रासदायक आठवणी.
- दिवसा: आठवण करून देणाऱ्या गोष्टी टाळणं, जास्त अवघड वागणं, लक्ष लागायला त्रास, आणि सतत धोक्याकडे लक्ष ठेवून राहणं.
इथं खरी आशा आहे. भीतीदायक प्रसंगातून जाणाऱ्या बहुतेक मुलांना दीर्घकाळ टिकणारा ताणाचा त्रास होत नाही. ही पुस्तिका तुमच्या मुलावर कुठलंही लेबल लावणार नाही. तुमच्या मुलाला तज्ज्ञांच्या उपचारांची गरज आहे की नाही, हे फक्त डॉक्टरच सांगू शकतात. तुम्हाला जे दिसतंय ते समजून घ्यायला, आणि उपयोगी पडेल अशा पद्धतीनं प्रतिसाद द्यायला ही पुस्तिका मदत करेल.
सुनीताचा मुलगा कबीर नऊ वर्षांचा आहे. दोन महिन्यांपूर्वी, त्याला शाळेत घेऊन जाणाऱ्या रिक्षाला एका गाडीनं धडक दिली. कुणालाच फार लागलं नाही. पण तेव्हापासून कबीर एकदाही रात्रभर शांत झोपलेला नाही. वाईट स्वप्नं पडून तो जागा होतो आणि तिच्या अंथरुणात येऊन झोपतो. तो शाळेच्या व्हॅनमध्ये बसायलाच तयार नाही. घरी तो आपल्या खेळण्यातल्या गाड्या एकमेकांवर आपटत राहतो, पुन्हा पुन्हा. त्याची आजी म्हणते की तो लाडावलाय आणि त्याला जरा कडक हात हवा. सुनीताला मात्र तसं खात्रीनं वाटत नाही.
तिला प्रश्न पडतोय ते योग्यच आहे. कबीर खोडकरपणा करत नाहीये. त्याची भयानक स्वप्नं, व्हॅनची भीती आणि गाड्या आपटण्याचे खेळ, ह्या सगळ्या घाबरलेल्या मुलाच्या खुणा आहेत. ज्या गोष्टीची भीती वाटली, ती खेळात पुन्हा पुन्हा करून दाखवणं, ही मुलांमधली एक सामान्य प्रतिक्रिया आहे.
तीन दिवस फक्त लक्ष देऊन पाहा आणि लिहून ठेवा. तुमचं मूल सगळ्यात जास्त अस्वस्थ कधी असतं, आणि त्याच्या आधी नेमकं काय घडलं होतं? ते शांत आणि मोकळं कधी असतं? तुम्ही अजून काहीही दुरुस्त करत नाही आहात. भीती कशामुळं जागी होते, ते तुम्ही शिकून घेताय.
घाबरलेला गजर, वाईट वागणं नाही
काहीतरी भीतीदायक घडल्यावर, मुलाच्या आतला गजर चालूच राहू शकतो, जणू धोका अजून इथंच आहे. ही एक सामान्य प्रतिक्रिया आहे. हा खोडकरपणा नाही, कमकुवतपणा नाही, आणि चुकीचं संगोपनही नाही.
तुमच्या मुलाच्या आत एक गजर आहे अशी कल्पना करा, जो त्याला सुरक्षित ठेवण्यासाठी असतो. भीतीदायक क्षणी तो जोरात वाजतो. धोका टळून गेल्यावरही काही मुलं सतत धोक्याकडे लक्ष ठेवून राहतात, जणू तो गजर अडकून चालूच राहिलाय. म्हणून दार जोरात आपटलं तरी मूल दचकू शकतं. कुणी आवाज चढवला तरी भीती परत येऊ शकते.
म्हणून जेव्हा राग, सतत बिलगून राहणं किंवा भयानक स्वप्नं येतात, तेव्हा आधी भीतीचा विचार करा. या भीतीच्या खुणा आहेत, वाईट मुलाच्या नाहीत. आधी जवळ घ्या आणि धीर द्या, सुधारणा नंतर.
आणि ही तुमची चूकही नाही. कुणी तुमच्या मुलाला दुखावलं असेल, तर दोष ज्यानं ते केलं त्या माणसाचा आहे. तो तुमच्या मुलाचा नाही, आणि तुमचाही नाही.
त्याची आदळआपट म्हणजे उद्धटपणा नाही, भीती आहे, हे मला दिसलं, तेव्हापासून मी त्याच्याशी भांडणं थांबवलं आणि त्याला जवळ घ्यायला लागले.
सुनीता, ९ वर्षांच्या कबीरची आई
आपल्याकडच्या बऱ्याच घरांत सल्ले पटकन येतात. त्याबद्दल बोलूच नका. मुलं विसरून जातात. कडक वागा, तो आपोआप ठिकाणावर येईल. यातलं काही प्रेमापोटीच येतं. पण फक्त गप्प राहणं आणि कडकपणा, यामुळं घाबरलेलं मूल त्याच्या भीतीसोबत एकटं पडू शकतं.
प्रत्येक मुलाला लगेच उपचारांची गरज असते असं नाही. पहिल्या महिन्यात डॉक्टर बारकाईनं लक्ष ठेवायला सुचवू शकतात, आणि त्याच महिन्यात आधीच ठरवलेली एक तपासणी भेट. जी मुलं झगडतच राहतात, त्यांना तज्ज्ञांची मदत लागते. ती कधी, हे या पुस्तिकेचा शेवटचा भाग सांगतो.
अजून जाणून घ्यायचे असेल तर
काही मुलांना दुसऱ्या कुणीतरी मुद्दाम दुखावलेलं असतं, जसं हिंसा किंवा अत्याचारात. एका मोठ्या आढाव्यात, अशा मुलांना दीर्घकाळ टिकणाऱ्या ताणाच्या त्रासाचा धोका जास्त होता, आणि मुलींनाही. यातलं काहीही तुमच्या मुलाबद्दलचा निकाल नाही. यावरून फक्त इतकंच कळतं की कुणाकडे जास्त बारकाईनं लक्ष द्यायला हवं आणि कुणाला लवकर मदत हवी.
पुढच्या वेळी तुमचं मूल भडकेल किंवा बिलगून राहील, तेव्हा मनातल्या मनात म्हणा: ही भीती आहे, हट्ट नाही. तुमचे स्वतःचे खांदे सैल सोडा. तुमचं शांत राहणं हे एक चांगलं पहिलं पाऊल आहे.
शांत, स्थिर आणि जवळ
घरातली चांगली मदत साधी असते. शांत राहा, रोजचे दिवस ठरलेल्या पद्धतीनं चालू ठेवा, मुलाला बोलायचं असेल तेव्हा ऐका, आणि जे घडलं ते सांगायची कधीच जबरदस्ती करू नका.
घाबरलेल्या मुलाला पुन्हा सुरक्षित वाटायला हवं, अनेकदा, छोट्या छोट्या मार्गांनी. एका मोठ्या बोलण्याची गरज नाही. गरज आहे अशा अनेक साध्या क्षणांची जे सांगतात: तू आता सुरक्षित आहेस, आणि मी इथं आहे. छोट्या, साध्या मार्गांनी पुन्हा पुन्हा सुरक्षितता दाखवा.
- आधी स्वतःला स्थिर करा, म्हणजे तुमच्या मुलाला तुमच्याकडून शांतता उसनी घेता येईल.
- जेवण, शाळा आणि झोप रोज ठरलेल्या वेळीच ठेवा.
- मुलाला बोलायचं असेल तेव्हा ऐका, पण घडलेलं सांगायची कधीच जबरदस्ती करू नका.
- भावनेला नाव द्या, आणि "तू आता सुरक्षित आहेस" हे साध्या शब्दांत सांगा.
तुमचे शब्द छोटे, खरे आणि शांत ठेवा. तुम्ही म्हणू शकता, "ते खूप भीतीदायक होतं. तू आता सुरक्षित आहेस. मी इथं आहे." किंवा, "असं काही घडल्यावर बऱ्याच मुलांना दचकल्यासारखं होतं. आपण यातून मिळून बाहेर पडू." तुमच्या मुलानं प्रश्न विचारले, तर त्याला समजेल अशा सोप्या शब्दांत आणि प्रामाणिकपणे उत्तर द्या.
काय करायचं नाही, हेही तितकंच महत्त्वाचं. तुमच्या मुलाला घडलेली गोष्ट पुन्हा पुन्हा सांगायला लावू नका, तुम्हाला किंवा नातेवाइकांना. अत्याचार झालेल्या मुलांची काळजी घेणाऱ्या डॉक्टरांनाही, मुलाला ती गोष्ट पुन्हा पुन्हा सांगायला लावणं शक्य तितकं कमी ठेवायला सांगितलं जातं, कारण त्यामुळं मूल पुन्हा दुखावलं जाऊ शकतं. तपशिलांसाठी आग्रह धरू नका किंवा काय घडलं याची उलटतपासणी करू नका. मुलाला पुढाकार घेऊ द्या. काही मुलं चित्रं, लिखाण किंवा खेळण्यांतून काय घडलं ते दाखवतात, आणि ते ठीक आहे.
अजून एक गोष्ट मदत करू शकते: ठरलेला दिनक्रम. जेवण, शाळा, खेळ आणि झोपायची वेळ नियमित ठेवायचा प्रयत्न करा, म्हणजे प्रत्येक दिवस ओळखीचा वाटेल. कुठलाही बदल होणार असेल, तर आधी थोडी कल्पना द्या. निरोप घेताना तो छोटा आणि प्रेमळ ठेवा, आणि जेव्हा परत येईन असं सांगितलं, तेव्हा नक्की परत या.
अजून जाणून घ्यायचे असेल तर
वर्गशिक्षकांना थोडक्यात कळवा की तुमचं मूल एका कठीण प्रसंगातून गेलंय. तपशील सांगायची गरज नाही. मनःस्थिती, झोपाळूपणा किंवा मार्क यांमध्ये काही बदल दिसला, तर तुम्हाला सांगायला शिक्षकांना सांगा. तुमच्या मुलाला हळूहळू, प्रेमानं नेहमीच्या शाळेच्या दिवसात परत आणा. काही आठवड्यांनंतरही मुलाला शाळा अजिबातच झेपत नसेल, तर ती डॉक्टरांशी बोलण्याची खूण आहे.
लक्षात ठेवा
तुमच्या मुलाला तुमच्याकडून अचूक शब्द नकोत. त्याला हवा तुमचा शांत चेहरा, तुमचा स्थिर आवाज, आणि कालच्यासारखीच झोपायची वेळ. छोटं आणि सातत्याचं, एवढं पुरेसं आहे.
दिवसातली जी वेळ अवघड झाली आहे अशी एक वेळ निवडा, समजा झोपायची वेळ. या आठवड्यात ती रोज रात्री सारखीच ठेवा: तीच वेळ, तोच क्रम, झोपताना म्हणायचे तेच शब्द. मग ती थोडी सोपी होतेय का ते पाहा.
आधी सुरक्षितता
जर इजा एखाद्या माणसाकडून झाली असेल, तर पहिलं काम म्हणजे तुमच्या मुलाला त्या माणसापासून सुरक्षित ठेवणं. नावं न ठेवता ऐका, ही त्याची चूक नाही असं मुलाला सांगा, आणि मुलांचं संरक्षण करण्याचं प्रशिक्षण असलेल्या लोकांची मदत घ्या.
काही मुलांना दुसरा कुणीतरी दुखावतो. ती अनोळखी व्यक्ती असू शकते, किंवा कुटुंबाच्या ओळखीची, विश्वासातली व्यक्तीही. त्यामुळं विश्वास ठेवणं कठीण जाऊ शकतं, आणि पाऊल उचलणंही कठीण जाऊ शकतं. कुणीतरी आपल्याला दुखावलं असं तुमचं मूल तुम्हाला सांगत असेल, तर ते गांभीर्यानं घ्या, आणि मुलाला त्या व्यक्तीपासून दूर ठेवा.
आतून धक्का बसला किंवा प्रचंड संताप आला, तरी मुलासमोर शांत राहा. तुम्ही म्हणू शकता, "मला सांगितलंस, त्यासाठी थँक यू. तू अगदी योग्य केलंस. यात तुझी काहीही चूक नाही. मी तुला सुरक्षित ठेवीन." प्रत्येक तपशील विचारू नका. प्रशिक्षित लोक त्यांना जे विचारायचं ते योग्य पद्धतीनं विचारतील. येत्या आठवड्यांत कोणत्या बदलांकडे लक्ष द्यायचं, आणि आणखी मदत कधी घ्यायची, हेही त्यांनी तुम्हाला सांगायला हवं.
रेखाची मुलगी अंजली बारा वर्षांची आहे. एका संध्याकाळी अंजलीनं आईला सांगितलं की मोठी माणसं आसपास नसताना एक नातेवाईक तिला दुखावत होता. रेखाच्या मनात पहिला विचार आला, हे खरं असूच शकत नाही. कुटुंबातल्या काही वडीलधाऱ्यांनी घराण्याच्या नावासाठी हे गप्प ठेवायला सांगितलं. रेखानं आपल्या मुलीवर विश्वास ठेवायचं ठरवलं. तिनं त्या नातेवाइकाला घरापासून दूर ठेवलं. मग तिनं मुलांसाठीच्या हेल्पलाइनला, 1098 वर, फोन केला, आणि त्यांनी तिला पुढच्या पावलांमध्ये मार्गदर्शन केलं.
कायदा काय सांगतो, ते साध्या शब्दांत. भारतात POCSO कायदा 18 वर्षांखालच्या मुलांचं लैंगिक अत्याचारापासून संरक्षण करतो. एखाद्या मुलावर लैंगिक अत्याचार झाला आहे हे ज्याला माहीत आहे, किंवा तसं घडण्याची शक्यता आहे अशी ज्याला भीती वाटते, त्यानं पोलिसांना कळवलंच पाहिजे. हे कर्तव्य आहे, उपकार नाही, आणि ते सगळ्यांना लागू होतं, डॉक्टर, शिक्षक आणि घरच्यांनाही. जी व्यक्ती प्रामाणिकपणे पोलिसांना कळवते, तिच्यावर त्यासाठी ना दावा ठोकता येतो, ना गुन्हा दाखल करता येतो. कायदा मुलाची गोपनीयताही जपतो: प्रसारमाध्यमं मुलाचं नाव किंवा तपशील प्रसिद्ध करू शकत नाहीत, आणि पोलीस आणि कोर्टानं मुलाची ओळख सुरक्षित ठेवलीच पाहिजे.
मुलांसाठीची हेल्पलाइन, 1098, मोफत आहे आणि दिवसा आणि रात्री सुरू असते, अडचणीत असलेल्या कोणत्याही मुलासाठी. आणीबाणीत तुम्ही 112 वरही फोन करू शकता. 1098 ही हेल्पलाइन मुलाला वैद्यकीय उपचार, निवारा, कायदेशीर मदत आणि भावनिक आधार यांच्याशी जोडून देऊ शकते. ही पुस्तिका कायदेशीर सल्ला देऊ शकत नाही. हेल्पलाइन, पोलीस किंवा वकील तुम्हाला प्रत्येक पाऊल समजावून सांगू शकतात.
अजून जाणून घ्यायचे असेल तर
बऱ्याच कुटुंबांना एकच भीती असते. लोक काय म्हणतील. गप्प राहणं म्हणजे कुटुंबाचं रक्षण करणं, असं वाटू शकतं. पण गप्प बसल्यानं तुमचं मूल असुरक्षित राहू शकतं. बोलणं, पुढे येऊन सांगणं, हाच तुमच्या मुलाचं रक्षण करण्याचा मार्ग आहे. त्यातून तुमच्या मुलालाही कळतं की तुम्ही त्याच्या बाजूनं आहात.
आजच 1098 तुमच्या फोनमध्ये सेव्ह करा, तुमच्या मुलाच्या डॉक्टरांच्या नंबरशेजारी. कधी गरज पडलीच, तर घाबरलेल्या अवस्थेत तो शोधत बसावं लागणार नाही.
तुमच्या स्वतःच्या भीतीलाही किंमत आहे
तुमचं मूल दुखावलं जातं, तेव्हा तुम्हीही दुखावले जाता. तुम्हाला बसलेला धक्का, तुमचा अपराधीपणा आणि तुमची भीती खरी आहे, आणि तुम्हालाही स्वतःसाठी आधाराची गरज असू शकते. स्वतःची काळजी घेणं म्हणजे स्वार्थीपणा नाही. तो तुमच्या मुलाला मदत करण्याचाच एक भाग आहे.
मुलासोबत काहीतरी भीतीदायक घडल्यानंतर पालकांच्याही स्वतःच्या प्रतिक्रिया असू शकतात. रात्री ते सगळं तुमच्या डोळ्यांसमोर पुन्हा पुन्हा येऊ शकतं. तुम्हाला दचकल्यासारखं, रागावल्यासारखं किंवा बधिर झाल्यासारखं वाटू शकतं. कदाचित तुम्हीही स्वतः तिथं होतात, त्याच अपघातात किंवा त्याच पुरात. तुमची स्वतःची काळजी हा तुमच्या मुलाच्या काळजीचाच भाग आहे.
तुम्हाला अपराधी वाटू शकतं, विशेषतः अत्याचारानंतर. मला हे का दिसलं नाही? मी त्या माणसावर विश्वास का ठेवला? हे नीट ऐका. हे तुम्ही घडवलं नाही. घडलेलं तुम्ही पुसून टाकू शकत नाही. पण तुम्ही मदत करू शकता.
एकत्र कुटुंबात हा दबाव वाढत जाऊ शकतो. एक नातेवाईक म्हणतो, विसरून जा. दुसरा तुम्हाला दोष देतो. तिसऱ्याला सगळं गुपचूप ठेवायचंय. प्रत्येक वाद तुम्हीच जिंकायला हवा असं नाही. एक छोटं, ठाम वाक्य मदत करतं: "आम्ही डॉक्टरांचा सल्ला पाळतोय, आणि तिला सुरक्षित ठेवतोय."
अजून जाणून घ्यायचे असेल तर
तुमच्या बाजूनं असणारी एक व्यक्ती शोधा: तुमचा जोडीदार, एखादी बहीण, एखादा मित्र, एखादे समुपदेशक. नावं न ठेवणाऱ्या कुणाजवळ अवघड भाग मोठ्यांदा बोलून दाखवा. तुमची स्वतःची झोप, मनःस्थिती किंवा चिडचिड आठवडोन्आठवडे खूप बिघडलेली राहिली, तर स्वतःसाठीही डॉक्टरांना भेटा. तुम्हाला मिळालेली मदत ही तुमच्या मुलासाठीचीच मदत आहे.
तुमच्या पाठीशी
ज्या रात्री तुम्ही सगळं पुन्हा पुन्हा आठवत जागे पडून राहता, त्या रात्री हे ऐका: आपल्या मुलाला मदत करण्यासाठी अख्खी पुस्तिका वाचणारे पालक कमी पडत नाहीत. तुम्ही तुमचं मूल आणि ती भीती यांच्यामध्ये उभे आहात. पालकाची जागा नेमकी तीच असते.
आज रात्री तुमच्या स्वतःच्या शरीरासाठी एक छोटी गोष्ट करा: सावकाश एक फेरफटका, लवकर झोप, किंवा शांतपणे एक कप चहा. उद्याही तेच करा. तुम्ही जास्त स्थिर असणं हा तुमच्या मुलाच्या बरं होण्याचाच एक भाग आहे.
तज्ज्ञांची मदत कधी लागते
हे बदल साधारण एका महिन्यापेक्षा जास्त टिकले, तर डॉक्टरांना भेटायची वेळ आली आहे. परिस्थिती बिघडत चालली असेल, तर त्याआधीच जा. उपचारांच्या मार्गदर्शक सूचना ज्या मुख्य उपचाराची शिफारस करतात, तो म्हणजे जो आघात झाला त्यावरच लक्ष केंद्रित करणारी बोलून करायची थेरपी.
पहिले काही आठवडे गोष्टी कशा चालतात ते पाहा. मग यातलं काहीही खरं असेल, तर डॉक्टरांना भेटा.
- भयानक स्वप्नं, भीती किंवा राग साधारण एका महिन्यापेक्षा जास्त काळ टिकतात.
- परिस्थिती हळूहळू सुधारण्याऐवजी बिघडत चाललीय.
- तुमच्या मुलाला शाळेत जाणं, झोपणं किंवा नीट जेवणं जमत नाही.
- तुमच्या मुलावर अत्याचार झाला आहे, किंवा त्याला अजूनही सुरक्षित वाटत नाही.
7 ते 17 वर्षांची जी मुलं झगडतच राहतात, त्यांच्यासाठी मार्गदर्शक सूचना trauma-focused CBT (आघातावर लक्ष केंद्रित करणारी CBT) नावाच्या बोलून करायच्या थेरपीची शिफारस करतात. 5 आणि 6 वर्षांच्या मुलांसाठी, ती विचारात घ्यावी असं त्या सुचवतात. प्रशिक्षित थेरपिस्ट तुमच्या मुलाला भीतीच्या प्रतिक्रियांबद्दल आणि शरीर शांत करण्याच्या पद्धतींबद्दल शिकवतात. मग ते तुमच्या मुलाला ती आठवण हळूहळू हाताळायला, आणि आठवण करून देणाऱ्या गोष्टी टाळणं थांबवायला मदत करतात. मुलासाठी योग्य असेल तिथं पालकही यात सहभागी होतात. ही थेरपी तुमच्या मुलाचं वय आणि त्याच्या वाढीचा टप्पा यानुसार आखली जाते.
आणि औषधाचं काय? लहान मुलांसाठी आणि किशोरवयीन मुलांसाठी, आघातानंतरच्या या प्रतिक्रियांवर औषध हा नेहमीचा उपचार नाही. आधी बोलून करायची थेरपी. तुमच्या मुलाचं मन खूप उदास राहत असेल, किंवा दुसरा कुठला त्रास असेल, तर डॉक्टर तुमच्यासोबत पर्याय काळजीपूर्वक तोलतील.
लक्षात ठेवा
चांगले तज्ज्ञ संपूर्ण मुलाकडे पाहतात: झोप, शाळा, मित्र, मनःस्थिती आणि कुटुंब. मूल तयार होण्याआधी ते त्याला ती घटना पुन्हा अनुभवायला भाग पाडणार नाहीत. प्रत्येक निर्णयात तुम्ही सामील असता.
अजून जाणून घ्यायचे असेल तर
पहिल्या भेटीआधी तुमच्याकडे सगळी उत्तरं असायची गरज नाही. तुम्ही जे पाहिलंय ते घेऊन जा: भीती सगळ्यात जास्त कधी असते, ती कशामुळं जागी होते, आणि कशानं थोडं बरं वाटतं. 7 ते 17 वर्षांच्या काही मुलांसाठी डॉक्टर EMDR नावाची दुसरी एक थेरपी विचारात घेऊ शकतात. हे फक्त तेव्हाच, जेव्हा त्या घटनेला 3 महिन्यांपेक्षा जास्त काळ लोटला असेल, आणि trauma-focused CBT चा फायदा झाला नसेल किंवा तुमच्या मुलाला त्यात सहभागी होता आलं नसेल. लवकर मदत मागणं म्हणजे उगाच जास्त घाबरणं नाही. ते चांगलं पालकत्व आहे.
काही खुणा दिसल्या, तर आत्ताच पाऊल उचला, नंतर नाही. इथं तुमच्या आतल्या आवाजावर विश्वास ठेवा. महत्त्वाचा क्षण चुकवण्यापेक्षा, खरं तर गरज नसलेली मदत घेतलेली बरी.
मरण्याबद्दल किंवा स्वतःला इजा करण्याबद्दल बोलणं.
जगावंसं वाटत नाही, किंवा स्वतःला इजा करावीशी वाटते, असं कोणतंही बोलणं असेल, तर त्याच दिवशी मदत घ्या.
अजून सुरक्षित नाही.
ज्या व्यक्तीनं तुमच्या मुलाला दुखावलं, ती अजूनही मुलापर्यंत पोहोचू शकत असेल, तर तिला दूर ठेवण्यासाठी आत्ताच पाऊल उचला.
खाणं नाही, झोप नाही.
अन्न, पाणी किंवा झोपेशिवाय दिवस जात असतील, तर लवकरात लवकर डॉक्टरांना दाखवा.
मुलापर्यंत पोहोचताच येत नाही.
तुमचं मूल त्या आठवणीत हरवल्यासारखं वाटत असेल आणि कशानंच शांत होत नसेल, तर मदत घ्या.
तुमचं मूल आत्ता धोक्यात आहे असं वाटत असेल, तर थांबू नका. 112 वर फोन करा, किंवा जवळच्या हॉस्पिटलच्या इमर्जन्सी विभागात जा. मुलासोबत राहा, आणि स्वतःला इजा करायला वापरता येतील अशा गोष्टी त्याला सहज हाताशी लागणार नाहीत, असं बघा. Tele-MANAS, 14416, ही मानसिक आरोग्यासाठीची सरकारची मोफत हेल्पलाइन आहे, दिवसा आणि रात्री सुरू असते. तुम्हाला काळजी वाटत असेल, तर तुमच्या मुलाला हळुवारपणे पण थेट विचारा की त्याच्या मनात स्वतःला इजा करण्याचे विचार येतात का. किशोरवयीन आणि मोठ्या माणसांवरच्या अभ्यासांच्या एका आढाव्यात दिसून आलं की आत्महत्येच्या विचारांबद्दल विचारल्यानं ते विचार वाढले नाहीत. मदत उपलब्ध आहे, आणि तुम्हाला हे एकट्यानं सहन करावं लागणार नाही.
आज घाबरलेल्या मुलाला, स्थिर पालक आणि योग्य मदत मिळाली, तर या जगात पुन्हा सुरक्षित वाटू शकतं.
तुम्हाला सगळ्यात जास्त काळजी वाटणारे दोन-तीन बदल लिहून काढा, प्रत्येकाचं एक खरं उदाहरण देऊन. ती यादी तुमच्या फोनवर ठेवा, 1098 आणि Tele-MANAS, 14416 यांच्या शेजारी. ती तयार असली की पहिला फोन, आणि पहिली भेट, कितीतरी सोपी होते.
ही माहिती कुठून आहे
हे मार्गदर्शक समजून घेण्यास मदत करते. हे निदान नाही. त्यासाठी डॉक्टरांना भेटा.