पालकांसाठी मार्गदर्शक
वेगळे अनुभवतुमचं मूल आणि वेगळे अनुभव
ज्यांचं किशोरवयीन किंवा तरुण मूल इतरांना न दिसणाऱ्या, न ऐकू येणाऱ्या गोष्टी पाहू-ऐकू लागलंय, किंवा इतर मानत नाहीत अशा गोष्टींवर विश्वास ठेवू लागलंय, अशा पालकांसाठी एक प्रेमळ, साधं मार्गदर्शक: वाद घालण्यापेक्षा कितीतरी जास्त मदत करणारी शांत, लवकरची पावलं.
काहीतरी बदललंय, आणि ते तुम्हाला जाणवतंय
तुमचं किशोरवयीन किंवा तरुण मूल इतरांना न दिसणाऱ्या, न ऐकू येणाऱ्या गोष्टी पाहू-ऐकू लागलं असेल, किंवा इतर मानत नाहीत अशा गोष्टींवर विश्वास ठेवू लागलं असेल, तर हा बदल तुम्हाला उगाच वाटत नाहीये. तो तुमच्यामुळं झालेला नाही. मदत लवकर सुरू झाली तर ती जास्त चांगली कामी येऊ शकते, आणि ती सुरू व्हायला तुम्ही हातभार लावू शकता.
हे कदाचित हळूहळू, नकळत घडलं असेल. तुमचा मुलगा रात्री झोपेनासा झाला. तो खोलीचं दार बंद ठेवतो, आणि जवळ कुणी नसताना हळू आवाजात बोलत असतो. किंवा तुमच्या मुलीची खात्री झालीये की कॉलेजमधले लोक तिच्यावर पाळत ठेवतायत. ती खिडक्या तपासत राहते आणि फोनला हातही लावत नाही. तुम्ही बोलायचा प्रयत्न करता, आणि त्याचं भांडण होतं, किंवा नुसता अबोला.
काही तरुण मुलांना इतरांना न दिसणाऱ्या किंवा न ऐकू येणाऱ्या गोष्टी दिसू-ऐकू लागतात. काहींच्या मनात असा एखादा ठाम विश्वास बसतो जो इतर कुणालाच पटत नाही, आणि काहीही केलं तरी तो हलत नाही. त्यांच्यासाठी हे अनुभव अगदी खरे वाटू शकतात. बदल लवकर लक्षात येणं, ही पालक करू शकतील अशा सगळ्यात उपयोगी गोष्टींपैकी एक आहे.
अशा अनुभवांसाठी तुम्ही कदाचित ऐकाल ते वैद्यकीय नाव आहे सायकोसिस (psychosis), किंवा पहिला एपिसोड (first episode). ते तुमच्या मुलाला लागू पडतं का, हे फक्त डॉक्टरच सांगू शकतात. हा बदल समजून घ्यायला आणि त्याला नीट प्रतिसाद द्यायला ही पुस्तिका तुम्हाला मदत करेल.
सुनीताचा मुलगा रोहन 19 वर्षांचा आहे, कॉलेजच्या पहिल्या वर्षात आहे. तो नेहमीच शांत, प्रेमळ मुलगा होता, त्याला क्रिकेट फार आवडायचं. तीन महिन्यांत त्यानं कॉलेजला जाणं बंद केलं. तो दिवसभर झोपतो आणि रात्री फेऱ्या मारत राहतो. त्यानं तिला सांगितलं की त्याचं बोलणं ऐकायला शेजाऱ्यांनी त्याच्या फोनमध्ये काहीतरी बसवलंय. त्याचे वडील म्हणतात की तो नुसता आळशी आहे. त्याच्या आजीला त्याला देवऋषीकडे न्यायचंय. आपलं काय चुकलं, या विचारानं सुनीता रात्रभर जागी राहते. घराबाहेर तिनं कुणालाच काही सांगितलेलं नाही.
तिचं काहीच चुकलं नाही. सुनीताला जे दिसतंय त्याचा एक ठराविक साचा आहे: झोप जाणं, माणसांपासून दूर होणं, भीती, आणि न हलणारा एक विश्वास. हा साचा म्हणजे लवकर डॉक्टरांना दाखवण्याचं कारण आहे, लाज वाटण्याचं नाही. काही कुटुंबं आधी प्रार्थनेचा किंवा देवऋषीचा मार्ग धरतात. तुमची श्रद्धा जपूनही तुम्ही मुलाला डॉक्टरांकडे नेऊ शकता.
पुढचे काही दिवस फक्त लक्ष ठेवा आणि लिहून ठेवा. तुमचं मूल केव्हा झोपतं? त्याला काय ऐकू येतं, काय दिसतं, किंवा ते कशावर विश्वास ठेवतं, असं ते सांगतं? ते केव्हा शांत असतं? आत्ताच वाद घालू नका, चूक दुरुस्त करायलाही जाऊ नका. थोडक्यात लिहिलेली नोंद डॉक्टरांना मदत करते.
खूप जास्त ताणाखाली आलेलं एक हळवं मन
हे अनुभव म्हणजे वाईट वागणं, आळस, कमकुवत स्वभाव किंवा शाप नाही. हा खऱ्या कारणांमुळं होणारा आरोग्याचा त्रास आहे, तुमच्या संगोपनावरचा निकाल नाही.
हे समजून घेण्याचा एक सोपा मार्ग असा. असे अनुभव येण्याची शक्यता काही प्रमाणात वारशानं येते, त्यामुळं काही माणसांमध्ये ही शक्यता जन्मापासूनच जास्त असते. त्यावर, खूप ताण, गेलेली झोप, एखादी दुःखद घटना, किंवा गांजासारखे नशेचे पदार्थ काही माणसांमध्ये हे अनुभव सुरू करू शकतात.
या चित्रासाठी तुम्ही कदाचित ऐकाल ते नाव आहे ताण-संवेदनशीलता मॉडेल (stress-vulnerability model). सोप्या शब्दांत, तुमचं मूल खूप जास्त ओझ्याखाली आलेल्या एका हळव्या मनासोबत जगतंय, ही त्याची निवड नाही आणि शिक्षाही नाही.
आणि यात तुमचाही दोष नाही. बरेच पालक मनातल्या मनात स्वतःला दोष देत राहतात, आपण फार कडक होतो, फार मऊ होतो, किंवा फार कामात होतो म्हणून. पण कुटुंबांवरच्या एका खूप मोठ्या अभ्यासात दिसून आलं, की मुलं ज्या घरात एकत्र वाढतात त्या घराचा वाटा, वारशानं येणाऱ्या गोष्टींपेक्षा खूप कमी असतो. आणि आपल्याकडून वारशानं पुढे काय जातं, हे कुणीच निवडत नाही. तीन साधी सत्यं धरून ठेवा. हे तुमच्यामुळं झालं नाही. तुम्ही एकट्यानं हे बरं करू शकत नाही. पण तुम्ही मदत करू शकता, खूप मोठी.
माझं काय चुकलं, हे विचारणं मी थांबवलं. आज त्याला माझ्याकडून काय हवंय, हे विचारायला सुरुवात केली.
सुनीता, १९ वर्षांच्या रोहनची आई
म्हणूनच रागावून किंवा वाद घालून क्वचितच फायदा होतो. अशा अनुभवांच्या पकडीत असलेल्या तरुणाला बहुधा हे लक्षातच येत नाही की ते खरे नाहीत, आणि त्याला भीती वाटत असू शकते. दबाव टाकल्यानं ती भीती आणखी वाढू शकते.
आपल्या अनेक घरांमध्ये निकाल पटकन दिला जातो. तो लाडावलाय. कुणीतरी करणी केलीये. त्याचं लग्न लावून द्या, मग तो मार्गी लागेल. लोक काय म्हणतील? हे शब्द चुकीचे आहेत. तुमचं मूल म्हणजे कुटुंबाची लाज नाही. ते एक तरुण माणूस आहे, ज्याला असा आरोग्याचा त्रास आहे जो मदतीला प्रतिसाद देतो.
अजून जाणून घ्यायचे असेल तर
हिंसेच्या भीतीबद्दल एक शब्द, कारण बरेच पालक ती मनात गुपचूप वाहत असतात. सिनेमांत अनेकदा असे अनुभव असलेली माणसं धोकादायक दाखवली जातात. प्रत्यक्षात, अशा अनुभवांतून जाणाऱ्या माणसांमध्ये हिंसा तुलनेनं कमीच आढळते. ते कुणाला इजा करण्यापेक्षा, इतरांकडून त्यांनाच इजा होण्याची शक्यता जास्त असते. तुम्हाला कधी असुरक्षित वाटलं, किंवा तुमचं मूल कुणाला इजा करण्याबद्दल बोललं, तर शेवटच्या भागात सांगितल्याप्रमाणे तातडीनं मदत घ्या. पण एखाद्या लेबलच्या भीतीनं तुम्ही मदत घेण्यापासून कधीच मागे राहू नका.
पुढच्या वेळी "तो हे आपल्याला मुद्दाम करतोय" असा विचार मनात येईल, तेव्हा तो बदलून बघा. "त्याचं मन आत्ता खूप जास्त ताणाखाली आहे" असं म्हणून बघा. तुमचा आवाज मऊ होतोय का, ते लक्षात घ्या. शांत असलेला पालक हा आधीच मदतीचा एक भाग असतो.
वाद न घालता बोलणं
जो विश्वास खूप खरा वाटतो, त्यातून कुणालाही वाद घालून बाहेर काढता येत नाही. तुम्ही तापलेलं वातावरण थंड करू शकता, त्याखालची भीती ऐकू शकता, आणि मुलाच्या बाजूनं उभे राहू शकता.
शेजारी आपलं बोलणं ऐकतायत असं तुमचं मूल म्हणतं, तेव्हा ते चूक आहे हे सिद्ध करून दाखवावं, असं तुमच्या मनाला पूर्णपणे वाटतं. हे स्वाभाविक आहे. पण वाद घालण्याचा शेवट बहुधा भांडणात होतो, आणि तुमचं मूल तुम्हाला गोष्टी सांगणं बंद करू शकतं. मुख्यतः प्रौढांवर झालेल्या संशोधनात, घरातली खूप टीका किंवा कडवटपणा आणि त्रास जास्त वेळा परत येणं, यांचा संबंध दिसला आहे. कुटुंबासोबतच्या कामामुळं कुटुंबांना हे कमी करायला मदत होते, असं दिसतं. विश्वासाशी सहमत न होताही तुम्ही त्या माणसाच्या शेजारी उभे राहू शकता.
- आधी स्वतःचा पारा उतरवा: सावकाश आवाज, खाली बसणं, एका वेळी एकच माणूस बोलणं.
- विश्वासाखालची भावना ऐका, बहुधा ती भीती असते, आणि तिला मोठ्यानं नाव द्या.
- विश्वासाशी वाद घालू नका, आणि तो पटल्याचं नाटकही करू नका.
- एका छोट्या, व्यवहारी पावलावर एकमत करा, जसं झोप, जेवण किंवा डॉक्टरांना भेटणं.
हे प्रत्यक्षात असं ऐकू येऊ शकतं. "हे खरंच खूप भीतीदायक वाटतंय. तू किती घाबरला आहेस ते मला दिसतंय." किंवा: "मला ते तुझ्यासारखं दिसत नाही. पण तुला ते खरं वाटतंय यावर माझा विश्वास आहे, आणि मी तुझ्या बाजूनं आहे." मग हळूच अशा गोष्टीकडे वळा जिथं तुमचं दोघांचं एकमत होऊ शकतं. "तू कितीतरी दिवस झोपला नाहीस. आपण आधी त्यावर काम करूया का?"
मूल बरं नाही तोपर्यंत घरातलं वातावरण साधं ठेवा. एका वेळी एकानंच बोला. टीव्ही, आवाज आणि पाहुणे कमी ठेवा. टीका, चिडवणं आणि लांबलचक उपदेश टाळा.
अजून दोन गोष्टी फार महत्त्वाच्या आहेत: झोप आणि गांजा. झोप न मिळणं, हे या अनुभवांना सुरुवात करून देणाऱ्या गोष्टींपैकी एक असू शकतं. मुलाला झोपण्याच्या, उठण्याच्या आणि जेवण्याच्या ठरलेल्या वेळा पाळायला मदत करा. झोप बिघडायला लागली, की डॉक्टरांना लवकर सांगा.
कॅनबिस, ज्याला गांजा, चरस, भांग किंवा वीड असंही म्हणतात, त्याबद्दल सरळ शब्दांत सांगायला हवं. हे अनुभव सुरू झाल्यानंतरही जे गांजा घेत राहतात, त्यांच्यात हे अनुभव पुन्हा येण्याची शक्यता, तो सोडणाऱ्यांपेक्षा जास्त असते. दारू आणि इतर नशेचे पदार्थही परिस्थिती आणखी बिघडवू शकतात.
अजून जाणून घ्यायचे असेल तर
गांजाबद्दलही तसंच बोला जसं विश्वासाबद्दल बोलता: शांतपणे आणि जाणून घ्यायच्या उत्सुकतेनं, हल्ला केल्यासारखं नाही. त्यातून त्याला काय मिळतं, ते विचारा. काही माणसं या अनुभवांनाच तोंड देण्यासाठी नशेचे पदार्थ वापरतात. लाज वाटली तरी डॉक्टरांना खरं सांगा. डॉक्टरांची टीम तुमच्या मुलाला ते कमी करायला किंवा सोडायला मदत करू शकते, आणि झोपण्याचे व शांत होण्याचे दुसरे मार्ग शोधायलाही.
लक्षात ठेवा
चूक दुरुस्त करण्याआधी नातं जपणं. बोलणं कुठंच पोहोचत नाहीये असं वाटतं, त्या दिवशीही दार उघडं ठेवा.
या पानावरचं एक वाक्य निवडा, आणि एकटे असताना ते मोठ्यानं म्हणून बघा: "तू घाबरला आहेस हे मला दिसतंय, आणि मी तुझ्या बाजूनं आहे." पुढच्या वेळी तो विश्वास बोलण्यात येईल, तेव्हा हे वाक्य वापरा.
कुटुंबासोबतचं काम मदत करतं
कुटुंब ही समस्या नाही. कुटुंब उपचारांचा एक भाग आहे. तुमच्या मुलासोबत कुटुंबालाही सामील करून घेणाऱ्या सत्रांमुळं, कठीण काळ पुन्हा येण्याची शक्यता कमी होऊ शकते.
डॉक्टर कदाचित कुटुंबासोबतचे उपचार (family intervention), किंवा कुटुंबासोबतचं काम, सुचवतील. तीन महिने ते एक वर्ष या काळात, एक प्रशिक्षित तज्ज्ञ कुटुंबाला भेटतात, शक्य असेल तेव्हा तुमच्या मुलालाही सोबत घेऊन. तुम्ही या अनुभवांबद्दल, उपचारांबद्दल, आणि मुलाला आधार देण्याच्या पद्धतींबद्दल शिकता. रोजचे प्रश्न एक टीम म्हणून सोडवायचा सराव करता, कठीण काळ परत आला तर काय करायचं, यासह. मुख्यतः प्रौढांवर झालेल्या अभ्यासांवरून असं वाटतं, की कुटुंबासोबतच्या कामामुळं त्रास परत येण्याचं आणि दवाखान्यात दाखल व्हायचं प्रमाण कमी होऊ शकतं. तरुण मुलांसाठीच्या UK मधल्या मार्गदर्शक सूचना सांगतात, की प्रत्येक कुटुंबाला हे देऊ केलं पाहिजे.
टीमचे सोबती म्हणून जा, आरोपीच्या पिंजऱ्यात उभे असल्यासारखे नाही. चांगली टीम कुटुंबाला दोष देत नाही. ते तुम्हाला तुमच्या मुलाला सगळ्यात चांगलं ओळखणारी माणसं म्हणून पाहतात, जी कुठलीही भेट संपल्यानंतरही खूप काळ त्याच्यासोबत असणार आहेत.
टीमनं कुटुंबासोबत सत्रं सुचवली, तेव्हा रोहनच्या वडिलांना यायचं नव्हतं. "त्याला औषधाची गरज आहे, आमची नाही," ते म्हणाले. तरीही ते आले. तिसऱ्या सत्रापर्यंत त्यांनी शेजाऱ्यांवरून वाद घालणं थांबवलं होतं. ते म्हणू लागले, "मी ऐकतोय. आज रात्री तुला थोडी झोप मिळेल असं बघूया." रोहन पुन्हा कुटुंबासोबत जेवायला बसू लागला. त्याची आजी अजूनही त्याच्यासाठी प्रार्थना करते. आता ती त्याला डॉक्टरांच्या भेटींची आठवणही करून देते.
अजून जाणून घ्यायचे असेल तर
तुम्ही एकत्र कुटुंबात राहत असाल, तर आजी-आजोबा, एखादे काका किंवा मामा, किंवा मोठा भाऊ किंवा बहीण एखाद्या सत्राला येऊ शकतात का, हे टीमला विचारा. पाच वेगवेगळी मतं असण्यापेक्षा सगळ्यांची एकच समज असणं सोपं असतं. तुमच्या जवळ कुटुंबासाठीचा वेगळा कार्यक्रम उपलब्ध नसेल, तरीही मानसोपचारतज्ज्ञांना कुटुंबासोबत एक बैठक घ्यायला सांगा.
घरातली जी माणसं तुमच्या मुलाच्या सगळ्यात जवळ आहेत, त्यांची नावं लिहा. कुटुंबाच्या सत्राला येऊ शकतील अशा एक-दोघांवर खूण करा. पुढच्या भेटीत डॉक्टरांना विचारा, कुटुंबासोबतचं काम शक्य आहे का.
तुम्ही खूप काही पेलताय
अशा अनुभवांतून जाणाऱ्या तरुण मुलाची काळजी घेणं कठीण असतं, आणि तुम्हाला वाटणारी भीती आणि थकवा खरा आहे. स्वतःची काळजी घेणं म्हणजे स्वार्थ नाही. तो तुमच्या मुलाला मदत करण्याचाच एक भाग आहे.
तुमच्या जागी असलेले पालक तुटलेली झोप, सततची काळजी, आणि ज्याला नाव देणं कठीण असं एक दुःख वाहत असतात. मुलासाठी तुम्ही पाहिलेल्या स्वप्नांचं दुःख तुम्हाला होत असेल. तुम्हाला लाज वाटत असेल, आणि मग लाज वाटली म्हणून अपराधीपणा. यातलं काहीच तुम्ही कमकुवत आहात असं दाखवत नाही. पालकाला मिळणारा आधार हा काळजीचाच एक भाग आहे, त्यावरची चैन नाही. UK मधल्या मार्गदर्शक सूचना टीमला सांगतात, की संकटाच्या वेळी पालकांच्या स्वतःच्या आधाराच्या गरजांचा विचार करावा, आणि मुलाला दवाखान्यात दाखल केलं तर पालकांना आधार द्यावा.
तुमच्या शरीरालाही मूलभूत गोष्टी लागतात. जेवा, जमेल तेव्हा झोपा, आणि थोड्या थोड्या वेळानं विश्रांती घ्या. रात्रीचं जागरण दुसऱ्या कुणासोबत वाटून घ्या. विश्रांती मिळालेल्या पालकाला शांत राहणं सोपं जातं.
एकत्र कुटुंबात हा ताण अनेक पटींनी वाढू शकतो. सासरची माणसं किंवा नातेवाईक तुमच्या संगोपनाला दोष देऊ शकतात. काहींना हे लपवून ठेवायचं असेल. इतर कुणी लग्न, देवऋषी किंवा जास्त कडक वागणुकीचा आग्रह धरतील. प्रत्येक वाद तुम्ही जिंकायलाच हवा असं नाही. एक छोटं, ठाम वाक्य मदत करतं: "डॉक्टर आम्हाला मदत करतायत, आणि आम्ही एका योजनेप्रमाणे चाललोय."
अजून जाणून घ्यायचे असेल तर
घरातल्या इतर मुलांना विसरू नका. भावंडांच्याही स्वतःच्या काळज्या असू शकतात. काही खरे शब्द मदत करतात: त्यांच्या भावाला किंवा बहिणीला बरं नाहीये, कुटुंब मदत घेतंय, आणि त्यांच्यावरही तितकंच प्रेम आहे. तुमच्या स्वतःच्या बाजूनंही एक माणूस शोधा, जोडीदार, बहीण, एखादा मित्र किंवा मैत्रीण. जो नावं ठेवत नाही अशा माणसासमोर कठीण भाग मोठ्यानं बोलला, की तो हलका होतो.
तुमच्या पाठीशी
ज्या रात्री तुम्ही पावलांचा आवाज ऐकत जागे पडून असता, त्या रात्री हे ऐका. आपल्या मुलाला समजून घ्यायला अख्खी पुस्तिका वाचणारा पालक अपयशी नाही. एखाद्या कुटुंबाला सामोरं जावं लागणाऱ्या सगळ्यात कठीण गोष्टींपैकी एकात तुम्ही तुमच्या मुलाच्या शेजारी उभे आहात. हे प्रेम आहे, आणि त्याला मोल आहे.
या आठवड्यात एक काम दुसऱ्या कुणाकडे सोपवा, अगदी छोटं असलं तरी. एखाद्या नातेवाईकाला तासभर तुमच्या मुलासोबत बसायला सांगा, किंवा शेजाऱ्यांचे प्रश्न सांभाळायला सांगा. मग तो तास स्वतःसाठी वापरा, कुठलाही अपराधीपणा न बाळगता.
लवकर मदत, आणि जेव्हा वाट पाहता येत नाही
परिस्थिती आणखी बिघडेपर्यंत वाट पाहू नका. लवकर सुरू झालेली मदत जास्त चांगली कामी येऊ शकते. तुमचं मूल स्वतःला किंवा इतर कुणाला इजा करण्याबद्दल बोलत असेल, तर आजच तातडीनं मदत घ्या.
उपचारांचे सहसा अनेक भाग असतात, जे एकत्र काम करतात. यात मानसोपचारतज्ज्ञ सुचवू शकतील अशी औषधं, अशा अनुभवांसाठीच बनवलेली बोलून करायची थेरपी, कुटुंबासोबतचं काम, आणि कॉलेज किंवा कामावर परत जायला मदत, यांचा समावेश असू शकतो. काही देशांमध्ये, लवकर मदत करणारी एक टीम, जिला early intervention service म्हणतात, हे सगळे भाग एकत्र आणते.
लवकर हात पुढे करणं महत्त्वाचं आहे: UK मधल्या मार्गदर्शक सूचना सांगतात, की अशा अनुभवांतून जाणाऱ्या तरुणाला तज्ज्ञांनी उशीर न करता पाहिलं पाहिजे. तुमच्या जवळ अशी टीम नसेल, तरीही एक मानसोपचारतज्ज्ञ हे भाग एकत्र आणू शकतात. मदत मागणं म्हणजे मुलाबद्दल हार मानणं नाही. ते याच्या अगदी उलट आहे.
औषधांचं काय? हे अनुभव पहिल्यांदाच आले असतील, तर औषधं सहसा योजनेचा एक भाग असतात, बोलून करायची थेरपी आणि कुटुंबासोबतचं काम यांच्यासोबत वापरली जातात. ती तज्ज्ञांनी किंवा तज्ज्ञांच्या सल्ल्यानंच सुरू केली पाहिजेत, दुकानातून परस्पर आणून नाही. इतर कुठल्याही औषधासारखे यांचेही दुष्परिणाम असू शकतात, जसं वजन वाढणं, झोप येणं किंवा हातपाय थरथरणं. चांगले डॉक्टर हे समजावून सांगतात, त्यांची तपासणी करतात, आणि तुमच्यासोबत योजनेत बदल करतात.
लक्षात ठेवा
ही औषधं स्वतःहून सुरू करू नका, थांबवू नका किंवा बदलू नका, तुमचं मूल बरं दिसत असलं तरीही. कठीण काळानंतरच्या पहिल्या एक-दोन वर्षांत ती थांबवली, तर हे अनुभव परत येण्याचा मोठा धोका असतो. कुठलाही बदल डॉक्टरांसोबत ठरवून, हळूहळू केला जातो. निर्णय एकत्र घेतला जातो, आणि प्रत्येक निर्णयात तुम्ही आणि तुमचं मूल सामील असता.
अजून जाणून घ्यायचे असेल तर
पहिल्या भेटीआधी तुमच्याकडे प्रत्येक प्रश्नाचं उत्तर असायची गरज नाही. तुमच्या नोंदी सोबत घेऊन जा: झोप, मूल काय बोलतं, काय बदललंय, आणि गांजा किंवा दारूचा काही वापर. तुमचं मूल यायला तयार नसेल, तर आधी तुम्ही एकटे जा. पुढचं पाऊल काय, याबद्दल डॉक्टर तरीही तुम्हाला मार्गदर्शन करू शकतात.
बहुतेक दिवस तुमचं काम असतं जवळ राहणं आणि डॉक्टरांच्या संपर्कात राहणं. पण अशा अनुभवांतून जाणाऱ्या माणसांमध्ये स्वतःला इजा करून घेण्याचा आणि आत्महत्येचा धोका सरासरीपेक्षा जास्त असतो. खाली दिलेल्या खुणा दिसल्या, किंवा तुमचं मूल धोक्यात असू शकतं असं वाटलं, तर तातडीनं मदत घ्या. महत्त्वाचा क्षण निसटून जाण्यापेक्षा, गरज नसलेली मदत मागणं कितीतरी बरं.
मरण्याबद्दल किंवा स्वतःला इजा करण्याबद्दल बोलणं.
आयुष्य संपवण्याबद्दल, किंवा स्वतःला दुखापत करण्याबद्दल कुठलंही बोलणं, म्हणजे आत्ताच मदत हवी.
इजा करायला सांगणारे आवाज.
ते आवाज स्वतःला किंवा इतर कुणाला इजा करायला सांगत असतील, तर वाट पाहू नका.
भीतीदायक विश्वासावरून काहीतरी करणं.
एखाद्या विश्वासापोटी घरातून पळून जाणं, अन्न किंवा पाणी पूर्णपणे नाकारणं, किंवा काहीतरी धोकादायक करणं.
झोपेशिवाय गेलेले दिवस, किंवा अचानक गोंधळ.
अनेक रात्री अजिबात झोप नाही, किंवा आपण कुठं आहोत हेच न कळणं.
आत्महत्येची काळजी वाटत असेल, तर सरळ आणि शांतपणे विचारा: "तुझ्या मनात आयुष्य संपवण्याचे विचार येतायत का?" असं विचारल्यानं तो विचार त्याच्या डोक्यात घातला जात नाही. मुलासोबत रहा आणि आवाज हळू ठेवा. स्वतःला इजा करण्यासाठी वापरता येतील अशा गोष्टी सहज हाताशी लागणार नाहीत, असं बघा. धोका आत्ताच असेल, तर 112 वर फोन करा किंवा जवळच्या हॉस्पिटलच्या इमर्जन्सी विभागात जा. कोणत्याही वेळी आधार आणि सल्ल्यासाठी, सरकारची मोफत मानसिक आरोग्य हेल्पलाइन Tele-MANAS ला 14416 वर फोन करा.
अशा अनुभवांमध्ये हरवल्यासारखं वाटणारी अनेक तरुण मुलं, लवकर मिळालेली मदत आणि पाठीशी उभं असलेलं कुटुंब यांच्या जोरावर, अभ्यास, काम आणि साध्या रोजच्या दिवसांकडे परत येऊ शकतात.
तुम्हाला सगळ्यात जास्त काळजी वाटणारे दोन-तीन बदल लिहून ठेवा, प्रत्येकाचं एक खरं उदाहरण देऊन. त्यांच्याच शेजारी तुमच्या फोनमध्ये Tele-MANAS चा नंबर, 14416, जपून ठेवा. दोन्ही तयार असलं, की पहिला फोन आणि पहिली भेट, दोन्ही जास्त शांत आणि जास्त कामाच्या होतात.
ही माहिती कुठून आहे
हे मार्गदर्शक समजून घेण्यास मदत करते. हे निदान नाही. त्यासाठी डॉक्टरांना भेटा.