पालकांसाठी मार्गदर्शक
स्वतःला इजा करणंजेव्हा तुमचं मूल स्वतःला इजा करून घेत असतं
मूल स्वतःला इजा करून घेतंय हे कळलेल्या किंवा तशी भीती वाटणाऱ्या पालकांसाठी: सोसण्यासाठीची इजा आणि जीव संपवायची इच्छा यातला फरक ओळखणं, घाबरून न जाता बोलणं, घर सुरक्षित करणं, आणि मदत मिळवणं.
पायाखालची जमीन सरकते
तुमचं मूल स्वतःला इजा करून घेतंय हे तुम्हाला आत्ताच कळलं असेल, तर या क्षणी तुम्हाला वाटणारी भीती फार मोठी आहे, आणि ती स्वाभाविक आहे. तुम्ही वाईट पालक नाही. बहुतेक कुटुंबं याबद्दल जेवढं बोलतात, त्यापेक्षा हे कितीतरी जास्त घडतं, आणि धोका किती आहे हे फक्त डॉक्टरच सांगू शकतात.
कदाचित तुमच्या नजरेस अशी एखादी खूण पडली असेल, जी तुम्हाला दिसायची नव्हती. कदाचित तुमच्या किशोरवयीन मुलानं काहीतरी बोललं असेल, किंवा शिक्षकांचा फोन आला असेल, किंवा नुसतंच काहीतरी बिघडलंय असं मनाला जड वाटत असेल. तुम्हाला इथवर ज्या कशानंही आणलं असेल, पायाखालची जमीन बहुधा सरकली आहे, आणि मन घाबरणं, अपराधीपणा आणि आजच्या आज हे सगळं ठीक करून टाकायची तडफड यांच्यामध्ये धावतंय.
एक श्वास घ्या. या क्षणी तुमच्याकडे अगदी योग्य शब्द असायलाच हवेत, असं नाही. तुमच्या मुलाला सर्वात आधी अचूक प्रतिसाद नको आहे, त्याला सोबत टिकून राहणारा पालक हवा आहे. कळणं भीतीदायक असतं, पण तोच क्षण असतो जिथून मदत सुरू होऊ शकते.
याभोवतीच्या शांततेवरून वाटतं, त्यापेक्षा हे कितीतरी जास्त घडतं. किशोरवयीन मुलांमध्ये जवळपास सहापैकी एकानं कधी ना कधी स्वतःला इजा करून घेतलेली असते, आणि हे प्रत्येक वयात दिसतं, लहान मुलांमध्ये, किशोरवयीनांमध्ये आणि तरुणांमध्येही. तुमचं मूल एकटं नाही, आणि आज तुम्ही ज्या जागी आहात, त्या जागी असणारे तुम्ही एकटेच पालक नाही.
हे नीट ऐका, कारण अपराधीपणा ते दाबून टाकायचा प्रयत्न करेल. स्वतःला इजा करून घेणारं मूल म्हणजे तुम्ही त्याच्यासाठी कमी पडलात याचा पुरावा नाही. स्वतःला इजा करून घेणं हे एकाच वेळी अनेक गोष्टींमधून उभं राहतं, वेदना, दबाव, स्वभाव, आणि तुमच्या मुलाच्या आत आणि आजूबाजूला चाललेलं सगळं. हे तुमच्या संगोपनाचं साधंसुधं प्रगतिपुस्तक नाही.
दुसरी गोष्ट लक्षात ठेवा: धोका किती आहे हे तुम्ही स्वतः मोजू शकत नाही, आणि तशी अपेक्षाही नाही. तुमचं मूल किती धोक्यात आहे आणि त्याला कोणत्या प्रकारची मदत लागेल, याचं नीट मूल्यमापन फक्त प्रशिक्षित तज्ज्ञच करू शकतात. हे पुस्तक तुमच्या मुलावर कुठलं लेबल लावणार नाही. जे घडतंय ते तुम्हाला स्पष्ट दिसायला, आणि खरोखर उपयोगी पडेल अशा पद्धतीनं प्रतिसाद द्यायला ते तुम्हाला मदत करेल.
घाबरलेल्या पालकाचं सर्वात मोठं धाडस म्हणजे, जवळ राहता येईल इतकं शांत राहणं.
सगळ्यात आधी स्वतःला सावरा. खाली बसा, एक मिनिट सावकाश श्वास घ्या, आणि मनात म्हणा: माझं मूल दुखावलं आहे, मी इथंच आहे, आणि आपण मदत घेऊ शकतो. घाबरलेल्या मनानं दिलेल्या प्रतिसादापेक्षा या जागेतून दिलेला प्रतिसाद कितीतरी चांगला असेल. तुमचं शांत असणं हीच पहिली मदत आहे.
ही एक गोष्ट नाही, दोन आहेत
स्वतःला इजा करून घेणं आणि मरावंसं वाटणं, या दोन गोष्टी एकमेकांशी जोडलेल्या आहेत, पण एक नाहीत. काही तरुण मुलं असह्य वाटणाऱ्या भावना कशातरी पेलता याव्यात म्हणून स्वतःला इजा करून घेतात, आणि त्यांच्या मनात मरण्याची इच्छा अजिबात नसते. काहींच्या मनात आपलं आयुष्य संपवण्याचे विचार येतात. दोन्ही गंभीर आहेत, दोन्हींना मदत लागते, आणि या दोन्हींतला फरक हळुवारपणे ओळखणं हा योग्य आधार मिळवण्याचाच एक भाग आहे.
पालकांना समजून घ्यायच्या सर्वात महत्त्वाच्या गोष्टींपैकी ही एक आहे. एखादा तरुण स्वतःला इजा करून घेतो, याचा अर्थ आपोआप असा होत नाही की त्याला मरायचं आहे. अनेकांसाठी स्वतःला इजा करून घेणं हा स्वतःला सावरण्याचा एक मार्ग असतो, असह्य वाटणाऱ्या वेदनेतून थोडी सुटका मिळवण्याचा मार्ग, आयुष्य संपवण्याचा प्रयत्न नाही. आयुष्यातून सुटून जावंसं वाटणं ही वेगळी गोष्ट आहे, तिचं वजन वेगळं आणि तिला द्यायचा प्रतिसादही वेगळा.
या दोन्ही गोष्टी एकमेकांत मिसळू शकतात, आणि एखादा तरुण एकीकडून दुसरीकडे जाऊ-येऊ शकतो, म्हणूनच यातली नेमकी कोणती गोष्ट आहे हे आपल्याला माहीत आहे असं कधीही गृहीत धरू नका. दोन्ही गंभीर आहेत, दोन्हींना मदत मिळायला हवी, आणि तुमचं मूल किती धोक्यात आहे हे फक्त प्रशिक्षित तज्ज्ञच सांगू शकतात.
आपल्या मुलाची कसून चौकशी करून हे स्पष्ट होत नाही. हे हळूहळू, वेळ जाईल तसं कळत जातं, जवळ राहून, काळजीनं विचारून, आणि खरं मूल्यमापन डॉक्टरांवर सोपवून. खालचं चित्र फक्त एवढ्यासाठी आहे, की हा फरक तुमच्या मनात टिकून राहावा.
- स्वतःला सावरण्यासाठी इजा करून घेणं हे थोडी सुटका किंवा थोडा ताबा मिळावा म्हणून असतं, मरावंसं वाटतं म्हणून नाही.
- आयुष्यातून सुटून जावंसं वाटणं म्हणजे मरणाचे विचार येणं, किंवा आता काही मार्गच उरला नाही असं वाटणं.
- या दोन्ही गोष्टी एकमेकांत मिसळू शकतात, आणि तरुण मुलं एकीकडून दुसरीकडे जाऊ-येऊ शकतात, म्हणून कधीही गृहीत धरू नका.
- यातली कोणती गोष्ट आहे हे तुम्ही ठरवत नाही; तुम्ही जवळ रहा, हळुवारपणे विचारा, आणि मूल्यमापन डॉक्टरांवर सोपवा.
लक्षात ठेवा
तुम्ही तुमच्या मुलाचं निदान करायला, किंवा त्याला कशात तरी पकडायला निघालेला नाही. त्याला सुरक्षित ठेवता यावं आणि योग्य मदतीपर्यंत नेता यावं, एवढं समजून घ्यायचा तुम्ही प्रयत्न करताय. स्वतःला सावरण्यासाठी इजा करून घेणं, आणि आयुष्यातून सुटून जावंसं वाटणं, या दोन्हींतला फरक मनात ठेवला की तुम्हाला अधिक चांगले प्रश्न विचारता येतात आणि घाबरायला कमी होतं.
तरुण मुलं स्वतःला इजा का करून घेतात
बहुतेक तरुण मुलांसाठी स्वतःला इजा करून घेणं हा अशी वेदना सांभाळण्याचा मार्ग असतो, जी दुसऱ्या कोणत्या मार्गानं पेलावी हेच त्यांना माहीत नसतं: थोडी सुटका मिळावी म्हणून, थोडा ताबा जाणवावा म्हणून, किंवा जे बोलता येत नाही ते बाहेर पडावं म्हणून. हे लक्ष वेधून घेणं नाही, कुणाला आपल्या हिशोबानं वागवणं नाही, आणि दुर्लक्ष करून सोडून द्यावा असा टप्पाही नाही.
असं का, हे विचारण्याचं बळ जेव्हा तुमच्यात येतं, तेव्हा मिळणारं उत्तर पालकांना वाटणाऱ्या भीतीसारखं जवळपास कधीच नसतं. स्वतःला इजा करून घेणारी तरुण मुलं सहसा असं सांगतात: भावना डोक्यावरून जायला लागल्या की त्या पेलण्याचा हा एक मार्ग, असह्य वाटणाऱ्या वेदनेतून एका क्षणाची सुटका, बाकी सगळं हाताबाहेर जातंय असं वाटत असताना थोडा ताबा जाणवण्याचा मार्ग, किंवा जे शब्दांत मांडता येत नाही ते बाहेर दिसावं म्हणून.
हाच तो भाग आहे जो तुमच्या प्रतिसादाची पद्धत बदलतो. तुमचं मूल जी वेदना वाहतंय ती खरी आहे, आणि स्वतःला इजा करून घेणं म्हणजे ती वेदना कशीबशी निभावून नेण्याचा त्याचा प्रयत्न आहे, तुम्हाला दुखवण्याचा नाही. हे समजलं की राग आणि भीती दोन्ही मऊ पडतात, आणि तुम्ही मुलाशी भांडण्याऐवजी त्याला भेटू शकता.
हे काय नाही, हेही स्पष्ट सांगून टाकलेलं बरं. हे तुमच्या मुलानं लक्ष वेधून घ्यायला केलेलं नाटक नाही. ही कुणाला आपल्या हिशोबानं वागवण्याची चाल नाही. आणि ही अशीही गोष्ट नाही की वाट पाहावी आणि आपोआप निघून जाईल अशी आशा करावी. यातलं काहीही म्हणून ते बाजूला सारलं, तर मूल आधीच खूप जड झालेल्या वेदनेसोबत एकटंच राहतं.
तो स्वतःला सावरायचा प्रयत्न करतोय, मला शिक्षा करायचा नाही, हे एकदा समजल्यावर मला खऱ्या अर्थानं त्याच्या बाजूनं उभं राहता आलं.
एक पालक, सहा महिन्यांनंतर
अजून जाणून घ्यायचे असेल तर
तुमचं मूल खरंच कधी काही प्रतिसाद मिळावा म्हणून असं करतंय असं वाटलं, तर तेही रागवण्यासारखं नाही, ऐकून घेण्यासारखं आहे. कुणाच्या नजरेत यायला ज्या तरुणाला स्वतःला इजा करून घ्यावी लागते, तो त्याला पुरेशी मोठी वाटलेल्या एकाच भाषेत तुम्हाला सांगतोय, की कुठंतरी दुखतंय आणि आपलं कुणी ऐकत नाही असं त्याला वाटतंय. याचं उत्तर आहे आणखी जास्त जोडलेपण, कमी नाही. प्रेमानं प्रतिसाद देऊन तुम्ही त्या वागण्याला बक्षीस देत नाही; तुम्ही त्याखालच्या गरजेला उत्तर देताय, आणि नेमकी हीच गोष्ट वेळेनुसार ते वागणं खरोखर कमी करते.
पुढच्या वेळी राग किंवा घाबरणं वर चढताना जाणवेल, तेव्हा मनातल्या मनात तुमच्या मुलाच्या वागण्याखाली काय आहे त्याला नाव द्या: ही वेदना आहे, उद्धटपणा नाही. यामुळं तुम्ही ढिले किंवा सगळं चालवून घेणारे होणार नाही. यामुळं तुम्ही असे स्थिर मोठे माणूस व्हाल, की मूल तुमच्यापासून लपण्याऐवजी तुमच्याकडेच वळेल.
शांत राहणं, हळुवारपणे विचारणं
शांत रहा. घाबरणं नको, शिक्षा नको, लाज नको. सरळपणे आणि हळुवारपणे विचारा, नीट करण्यापेक्षा कितीतरी जास्त ऐका, आणि इजा करून घेण्याला कधीच योग्य न म्हणता वेदनेला मात्र खरं माना. एखाद्या तरुणाला स्वतःला इजा करून घेण्याबद्दल किंवा आत्महत्येबद्दल विचारल्यानं तो विचार त्याच्या डोक्यात घातला जात नाही.
तुम्ही पहिल्यांदा कसा प्रतिसाद देता, हे कुठल्याही एका वाक्यापेक्षा जास्त महत्त्वाचं असतं. ज्या तरुणाला ओरडणं, शिक्षा किंवा दचकलेला चेहरा मिळतो, तो हेच शिकतो की ही गोष्ट आणखी नीट लपवायची आहे, वाटून घ्यायची वेदना नाही. आणि ज्या तरुणाला स्थिर, प्रेमळ पालक भेटतात, तो हे शिकतो की तो खरं बोलू शकतो आणि तरीही त्याला सांभाळून घेतलं जाईल. तुम्हाला नेहमी शांत वाटेलच असं नाही; दार उघडं राहील एवढं शांत वागणं, एवढंच तुम्हाला करायचं आहे.
जवळपास प्रत्येक पालकाच्या मनात असणारी एक भीती, आणि तिच्याबद्दलचं खरं. स्वतःला इजा करून घेण्याबद्दल किंवा मरणाच्या विचारांबद्दल सरळ विचारलं, तर तो विचार मुलाच्या डोक्यात बसेल, अशी अनेक पालकांना काळजी वाटते. तसं होत नाही. संशोधनाच्या काळजीपूर्वक आढाव्यांमध्ये दिसून आलं आहे, की विचारल्यानं तो विचार पेरला जात नाही आणि धोकाही वाढत नाही, उलट कुणीतरी विचारल्यानं हलकं वाटू शकतं. हळुवारपणे आणि सरळ विचारल्यानं धोका तयार होत नाही; उलट एक दार उघडलं जातं, ज्याची कदाचित तुमचं मूल वाट पाहत होतं.
म्हणून विचारा, सरळपणे आणि प्रेमानं. तुम्ही म्हणू शकता, "मला दिसतंय की तुला खूप जड जातंय, आणि माझं तुझ्यावर प्रेम आहे. तू स्वतःला इजा करून घेत आहेस का?" आणि जर काळजी त्याहून पुढं जात असेल, तर, "कधीकधी माणसं इतकी दुखावतात, की आपण आता इथं नसावं असे विचार त्यांच्या मनात येतात. तुझ्या मनात असे काही विचार येतात का?" मग थांबा, आणि नीट करायची घाई न करता मुलाला उत्तर देऊ द्या.
नीट करण्यापेक्षा जास्त ऐका.
मुलाला बोलू द्या. त्या क्षणी तुमच्याकडे अगदी योग्य उपाय असायची गरज नाही, फक्त त्याचं ऐकणं आणि सोबत राहणं एवढंच पुरेसं आहे.
वेदनेला खरं माना, इजेला नाही.
"तुला किती दुखतंय ते मला दिसतंय" हे खरंही आहे आणि सुरक्षितही. मुलावर प्रेम करण्यासाठी स्वतःला इजा करून घेण्याला योग्य म्हणायची गरज कधीच नसते.
स्थिर रहा, दचकू नका.
शांत चेहरा तुमच्या मुलाला सांगतो, की तो कठीण गोष्टी बोलू शकतो आणि तरीही तुमच्यापाशी सुरक्षित राहील.
गुपित ठेवण्याचं वचन देऊ नका.
तुम्ही विश्वासाला पात्र राहूनही डॉक्टरांना सोबत आणू शकता. "याला आपण एकत्र सामोरे जाऊ" हेच ते वचन आहे, जे द्यायचं.
लक्षात ठेवा
तुम्हाला अगदी योग्य तेच बोलावं लागेल, असं नाही. तुमच्या मुलाच्या लक्षात तुमचे शब्द राहणार नाहीत, तुमचा चेहरा राहील: तुम्ही शांत राहिलात का, जवळ राहिलात का, आणि तोंड फिरवलं नाही ना. तुमचं हजर असणं हाच खरा संदेश आहे. तुम्ही नेहमी म्हणू शकता, "माझ्याकडे सगळी उत्तरं नाहीत, पण मी कुठं जात नाहीये."
तुम्ही एकटे असताना एक हळुवार वाक्य मोठ्यानं म्हणून सराव करा, म्हणजे वेळ येईल तेव्हा ते सहज बाहेर पडेल: "माझं तुझ्यावर प्रेम आहे, मला राग आलेला नाही, आणि तू कशातून जात आहेस ते मला समजून घ्यायचं आहे." एकदा एकांतात म्हटलं, की मूल समोर असताना तेच प्रेमानं म्हणणं कितीतरी सोपं होतं.
घरातला धोका कमी करणं
जोवर परिस्थिती कठीण आहे, तोवर तुम्ही घर अधिक सुरक्षित करू शकता. सर्वात कठीण काळात औषधं आणि धारदार वस्तू सांभाळून आणि सहज हाताशी लागणार नाहीत अशा ठेवल्या, तर धोका कमी होतो. हे तज्ज्ञांच्या मदतीला आधार देतं, तिची जागा घेत नाही, आणि सुरक्षेची खरी योजना डॉक्टरांसोबतच तयार होते.
एक शांत, व्यवहारी गोष्ट आहे जी मदत करते, आणि संशोधन याबाबत स्पष्ट आहे: सर्वात कठीण काळात धोकादायक गोष्टी सहज हाताशी लागू न देणं, यामुळं गंभीर इजा होण्याची शक्यता कमी होते, कारण त्या क्षणी लगेच काही करता आलं नाही, तर सर्वात वाईट क्षणांपैकी बरेच क्षण निघून जातात. याचा अर्थ घराचं कुलूपबंद वॉर्ड करून टाकणं किंवा प्रत्येक क्षणी मुलावर नजर ठेवणं असा नाही. याचा अर्थ एका कठीण काळात समजूतदारपणाची आणि काळजीची काही पावलं उचलणं.
प्रत्यक्षात याचा अर्थ असा: औषधं सुरक्षित जागी आणि सहज हाताशी लागणार नाहीत अशी ठेवणं, धारदार आणि इतर धोकादायक वस्तू सांभाळून ठेवणं, आणि मूल झगडत असेपर्यंत घरात इकडेतिकडे काय पडून राहतंय याचं भान ठेवणं. तुमचं मूल आणि धोका यांच्यामध्ये थोडा वेळ आणि थोडं अंतर आणून ठेवणं, ही तुम्ही करू शकाल अशा सर्वात जास्त जपणाऱ्या गोष्टींपैकी एक आहे. हे शांतपणे आणि कुठलाही गाजावाजा न करता करा, जसं तुम्ही लहान मुलासाठी घर सुरक्षित करता तसं, शिक्षा किंवा आरोप म्हणून नाही.
हे मदतीला आधार देतं, तिची जागा घेत नाही
घर अधिक सुरक्षित केल्यानं वेळ मिळतो आणि धोका कमी होतो, पण हे पूर्ण उत्तर नाही, आणि तज्ज्ञांच्या उपचारांची जागा ते घेऊ शकत नाही. भावना सर्वात वर चढतात तेव्हा तुमचं मूल काय करू शकतं आणि कुणाकडे जाऊ शकतं, अशी सुरक्षेची नीट योजना तुमच्या मुलाला ओळखणाऱ्या तज्ज्ञासोबत मिळूनच तयार होते. घरात तुमचं काम आहे, सहज हाताशी लागणं कमी करणं आणि जवळ राहणं; योजना मात्र डॉक्टरांसोबतच बनते.
अजून जाणून घ्यायचे असेल तर
हे अगदी परिपूर्ण जमवायची किंवा घरातली प्रत्येक वस्तू कुलपात ठेवायची गरज नाही, आणि प्रत्येक गोष्टीवर ताबा मिळवायचा प्रयत्न तुम्हाला थकवून टाकेल आणि जे नातं टिकवणं तुमच्यासाठी सर्वात गरजेचं आहे त्याच्यावरच ताण आणेल. सर्वात कठीण काळात सर्वात जास्त धोका असलेल्या गोष्टींवर लक्ष द्या, म्हणजे औषधं आणि उघडपणे धोकादायक वस्तू, आणि बाकीच्यासाठी तज्ज्ञांच्या सल्ल्यानं चला. याबद्दल मुलाशी मोकळेपणानं आणि प्रेमानं बोलत रहा, म्हणजे ते काळजी घेतल्यासारखं वाटेल, पाळत ठेवल्यासारखं नाही. सुरक्षितता आणि विश्वास एकमेकांच्या विरुद्ध नाही, एकत्रच वाढतात.
या आठवड्यात शांतपणे एक गोष्ट करा: घरातली औषधं सहज हाताशी लागणार नाहीत अशी सांभाळून ठेवा, आणि किल्ली किंवा ती सुरक्षित जागा घरात कुणाकुणाला माहीत आहे हे नक्की करून ठेवा. गाजावाजा न करता उचललेलं एक शांत, व्यवहारी पाऊल हे खरं रक्षण असतं, आणि तुमच्या स्वतःच्या मनावरचं ओझंही हलकं करतं.
तुम्ही, आणि अख्खं कुटुंब
हे सोबत घेऊन जगणं भीतीदायकही आहे आणि थकवणारंही, आणि तुम्ही कसा प्रतिसाद देता याला खरोखर महत्त्व आहे, म्हणून तुमचीही काळजी घेतली जायला हवी. तुमची स्वतःची भीती, घरातली इतर मुलं, आणि तुम्हालाही आधाराची असणारी गरज, हे सगळं याच चित्राचा भाग आहे.
या काळातून जाणारा पालक एक जड, सतत सोबत असणारी भीती वाहत असतो, आणि बरेचदा तुटलेली झोप, अपराधीपणा, आणि बंदच न होणारं मन. हा कमकुवतपणा नाही. एवढ्या मोठ्या ताणाखाली प्रेम असंच दिसतं. आणि तुम्हालाही आधार मिळणं महत्त्वाचं आहे, कारण शांत, प्रेमळ, स्थिर पालक हे मुलाला सावरायला मदत करणाऱ्या गोष्टींचाच एक भाग असतात: कुटुंब कसा प्रतिसाद देतं, त्यानं पुढची वाट खरोखर बदलते. स्वतःची काळजी घेणं म्हणजे स्वार्थ नाही; तो तुमच्या मुलाला सुरक्षित ठेवण्याचाच एक भाग आहे.
रिकाम्या कपातून महिनोन्महिने ओतत राहता येत नाही. तुमच्या बाजूनं उभा राहील असा एक माणूस शोधा, जोडीदार, भाऊ किंवा बहीण, एखादा मित्र, किंवा हे समजून घेणारा दुसरा एखादा पालक, आणि जो भाग सर्वात भीतीदायक आहे तो त्यांच्यासमोर मोठ्यानं बोलून टाका. भीती गप्प राहिली की जड होत जाते, आणि वाटून घेतली की हलकी होते. फक्त मुलासाठी नाही, स्वतःसाठीही तुम्हाला मदत लागू शकते, आणि ते अगदी योग्य आहे.
घरातल्या इतर मुलांना विसरू नका. भावंडांना बरेचदा जाणवतं की काहीतरी फार बिघडलंय, त्यांना भीती वाटते किंवा आपल्याला बाजूला सारलं गेलं असं वाटतं, आणि ओझं आणखी वाढू नये म्हणून ती गप्प राहतात. काही खरे, त्यांच्या वयाला समजतील असे शब्द मदत करतात: त्यांच्या भावाचा किंवा बहिणीचा काळ कठीण चाललाय, मोठी माणसं मदत घेत आहेत, आणि ते स्वतः प्रिय आहेत आणि सुरक्षित आहेत. त्यांना प्रत्येक तपशील कळायची गरज नाही. त्यांना एवढंच कळायला हवं, की त्यांना कुणी विसरलेलं नाही.
तुमच्या पाठीशी
ज्या रात्री तुम्ही भीतीनं जागे पडून राहता, आणि आपण काय केलं आणि काय केलं नाही हे मनात पुन्हा पुन्हा उलटवत राहता, त्या रात्री हे नीट ऐका: आपल्या मुलाला समजून घ्यायला आणि त्याला जपायला जो पालक अख्खं पुस्तक वाचतोय, तो अपयशी नाही. पालक म्हणून जे सर्वात कठीण आहे तेच तुम्ही करताय, आणि ते प्रेमानं करताय. तुम्ही मुलाशी जितकं हळुवार वागायचा प्रयत्न करताय, तितकंच हळुवार स्वतःशीही वागा.
आज रात्री, ज्याचा आधार तुम्ही घेऊ शकाल अशा एका माणसाचं नाव ठरवा, आणि त्यांना एक छोटा, खरा निरोप पाठवा, अगदी एवढाच जरी असला तरी: "माझ्या मुलाच्या बाबतीत एक कठीण काळ चाललाय, आणि मला यात एकटं राहायचं नाही." स्वतःसाठी हात पुढे करणं म्हणजे मुलाच्या मदतीपासून भरकटणं नाही. तो त्याचाच एक भाग आहे.
धोक्याच्या खुणा, आणि मदत घेणं
काही खुणा म्हणजे आत्ताच काहीतरी करा: आपलं आयुष्य संपवण्याची किंवा त्याच्या एखाद्या बेताची बोलणी, निरोप घेतल्यासारखं बोलणं किंवा आपल्या वस्तू वाटून टाकणं, खोल निराशेनंतर अचानक शांत होणं. धोका आत्ताचा असेल, तर लगेच डॉक्टरकडे किंवा दवाखान्याच्या आणीबाणी विभागात जा, किंवा Tele-MANAS ला 14416 वर फोन करा. सतत मिळणारी मदत खरोखर कामी येते.
बहुतेक वेळा तुमचं काम असतं जवळ राहणं, आणि तुमच्या मुलाच्या डॉक्टरांच्या संपर्कात राहणं. पण काही खुणा सांगतात की धोका आत्ताचा असू शकतो, आणि तेव्हा वाट पाहायची नाही, लगेच काहीतरी करायचं. इथं तुमच्या मनाला जे जाणवतंय त्यावर विश्वास ठेवा; खरं तर गरज नव्हती अशी मदत मागून घेणं, हे महत्त्वाचा क्षण निसटून जाण्यापेक्षा कितीतरी बरं.
मरणाची किंवा एखाद्या बेताची बोलणी.
आपलं आयुष्य संपवण्याचा कुठलाही उल्लेख, किंवा ते कसं करता येईल याचा उल्लेख, हे आत्ताच मदत घेण्याचं कारण आहे.
निरोप घेतल्यासारखं बोलणं.
आपल्याला प्रिय असलेल्या वस्तू वाटून टाकणं, किंवा निरोपाचे संदेश लिहिणं किंवा बोलणं.
अचानक आलेली, कारणाशिवाय शांतता.
खोल निराशेनंतर आलेल्या विचित्र शांततेचा अर्थ असा असू शकतो, की एखादा निर्णय घेतला गेला आहे, परिस्थिती सुधारली असा नाही.
साधन आणि इरादा, दोन्ही एकत्र.
आशा संपल्यासारख्या बोलण्यासोबतच धोकादायक गोष्टी शोधणं. खात्री होण्याची वाट पाहू नका.
तुमचं मूल आत्ता धोक्यात आहे असं तुम्हाला वाटत असेल, तर हे कुठल्याही दुसऱ्या आणीबाणीसारखंच घ्या. त्याला एकटं सोडू नका, धोकादायक कुठलीही गोष्ट त्याच्या हाताशी लागणार नाही याची काळजी घ्या, आणि लगेच मदत घ्या: जवळच्या डॉक्टरकडे किंवा दवाखान्याच्या आणीबाणी विभागात जा, किंवा Tele-MANAS ला, म्हणजे भारताच्या मोफत राष्ट्रीय मानसिक आरोग्य हेल्पलाइनला, 14416 वर फोन करा, कोणत्याही वेळी, दिवसा किंवा रात्री. फक्त संकटाच्या वेळीच नाही, स्वतःला वाट सापडावी म्हणूनही तुम्ही या नंबरवर फोन करू शकता.
आणीबाणीच्या पलीकडे जाऊन हे लक्षात ठेवा: स्वतःला इजा करून घेणाऱ्या तरुण मुलांसाठी मदत खरोखर कामी येते. नेमक्या याच गोष्टीसाठी तयार केलेल्या, बोलून होणाऱ्या थेरपी तपासल्या गेल्या आहेत: त्या स्वतःला इजा करून घेणं कमी करतात आणि तरुण मुलांना या काळातून पार नेतात, आणि तज्ज्ञ तुमच्या कुटुंबासोबत मिळून एक योजना तयार करतात. लवकर हात पुढे केला की आणखी दारं उघडतात, आणि हे सगळं तुम्ही एकट्यानं पेलावं किंवा तुम्ही मुलाचे थेरपिस्ट व्हावं, अशी अपेक्षा नाही. तुमचा भाग आहे, त्याच्यावर प्रेम करणं, त्याला अधिक सुरक्षित ठेवणं, आणि जी मदत कामी येते तिच्यापर्यंत त्याच्यासोबत चालत जाणं.
मदतीकडे एकत्र जाणं
डॉक्टर किंवा समुपदेशक फक्त तुमच्या मुलाशी एकांतात बोलून तुम्हाला बाहेर ठेवत नाहीत. तरुण मुलांसाठीचे चांगले उपचार सहसा कुटुंबालाही सोबत घेतात, तुम्हाला घरात करण्यासारख्या काही गोष्टी देतात, आणि तुम्हाला संघाचा भाग मानतात. तुम्हाला जे जे दिसलं ते शांतपणे लिहून सोबत घेऊन गेलात, तर एक भीतीदायक भेट एकत्र काम करण्याच्या नात्यात बदलून जाते.
आज दुखावलेलं मूल, मदतीच्या जोरावर, वेळ मिळाल्यावर, आणि सोबत टिकून राहिलेल्या पालकांमुळं, ती वेदना वाहण्याचा दुसरा मार्ग शोधू शकतं, आणि तिच्या पलीकडे जाऊन मोठंही होऊ शकतं.
तुम्हाला सर्वात जास्त काळजी वाटणाऱ्या दोन किंवा तीन गोष्टी तुमच्या फोनमध्ये लिहून ठेवा, प्रत्येकीचं एक खरं उदाहरण देऊन, आणि त्यांच्याच शेजारी Tele-MANAS चा 14416 हा नंबर जपून ठेवा. या दोन्ही गोष्टी तयार असल्या, की पहिला फोन आणि पहिली भेट, दोन्ही कितीतरी शांत आणि कितीतरी जास्त कामाच्या होतात.
ही माहिती कुठून आहे
अधिक वाचनासाठी
हे मार्गदर्शक समजून घेण्यास मदत करते. हे निदान नाही. त्यासाठी डॉक्टरांना भेटा.