OCD सोबत जगणाऱ्या माणसावर प्रेम करताना

याचा आकार आता तुमच्या ओळखीचा झाला असेल. तोच प्रश्न, आज रात्री दहाव्यांदा विचारलेला. कुलूप तपासलं, मग पुन्हा तपासलं. त्वचा कोरडी पडून दुखेपर्यंत धुतलेले हात. तुम्ही उत्तर देता, थांबता, मदत करता, आणि तरीही ते परत येतं. आणि या सगळ्याच्या तळाशी, तुमच्या आत, एक थकवा बसलेला असतो, जो तुम्ही क्वचितच मोठ्यानं बोलून दाखवता.

हा साचा डॉक्टरांना चांगला माहीत आहे, आणि त्यावर उपचार होऊ शकतात, हे कळल्यावर थोडं हलकं वाटतं. याचं जे वैद्यकीय नाव तुम्ही कदाचित ऐकाल, ते म्हणजे ऑब्सेसिव्ह-कम्पल्सिव्ह डिसऑर्डर, म्हणजेच OCD. ते तुमच्या जोडीदाराला लागू होतं की नाही हे फक्त डॉक्टरच सांगू शकतात, आणि ही पुस्तिका तुमच्या जोडीदारावर कुठलंही लेबल लावत नाही. हा साचा समजून घेणं हेच त्यातून बाहेर पडायचं पहिलं पाऊल आहे. ही पुस्तिका तुम्हा दोघांना मदत करायला आहे, आणि तेही तुम्ही स्वतःला न हरवता.

तुम्हाला झिजल्यासारखं वाटतं म्हणून तुम्ही वाईट जोडीदार ठरत नाही. कुटुंबातली माणसं, जोडीदारसुद्धा, बऱ्याचदा यात ओढली जातात. 20 जोडप्यांवरच्या एका छोट्या अभ्यासात, जे जोडीदार यात जास्त ओढले गेले होते, त्यांना नात्यात कमी समाधान वाटत होतं. म्हणून हे स्पष्टपणे सांगायला हवं. हा आरोग्याचा एक त्रास आहे. हा स्वभावातला दोष नाही, आणि तुमच्या जोडीदाराचा तुमच्यावर विश्वास नाही याचं लक्षणही नाही.

स्नेहानं काहीही चूक केलेली नाही, आणि कार्तिकनंही नाही. ती जे ओझं वाहतेय ते खरं आहे, आणि तो ज्याच्याशी लढतोय तेही खरं आहे. तिचं "हो" म्हणजे प्रेम आहे, आणि त्यानं त्याला क्षणभर शांत वाटतं. पण संशय परत येतो, आणि विचारणं वाढत जातं. हा त्या दोघांपैकी कुणाचाही दोष नाही. हा एक साचा आहे, आणि एकदा दिसायला लागले की साचे बदलू शकतात.

जवळपास प्रत्येकाच्या मनात कधी ना कधी विचित्र, अस्वस्थ करणारे विचार येतात. एखादं काळोखं "जर असं झालं तर". आपल्या स्वभावाशी अजिबात न जुळणारं एखादं चित्र क्षणभर डोळ्यासमोर चमकून जातं. या साच्यात असे विचार वारंवार येतात आणि खरा त्रास देतात. एखादा विचार तुमच्या जोडीदाराला सतत छळत राहू शकतो, तो घालवायचा असतो पण तो हलतच नाही.

मग येतं ते तेच तेच करणं. ते धुणं असू शकतं, तपासणं, वस्तू एका ठरलेल्या क्रमानंच लावणं, किंवा "सगळं ठीक आहे" असं तुम्हाला पुन्हा पुन्हा म्हणायला लावणं. विचार म्हणजे इच्छा नाही, आणि तेच तेच करणं म्हणजे भीती बोलतेय, तुमच्याबद्दलचा निकाल नाही. तुमचा जोडीदार चिडून बोलतो, किंवा आणखी एका उत्तरासाठी विनवणी करतो, तेव्हा त्याखाली भीती असू शकते. त्याकडे भीती म्हणून बघायचा प्रयत्न करा, हट्ट म्हणून नाही, आणि तुमच्या प्रेमाची परीक्षा म्हणूनही नाही.

कधी कधी हे विचार भीतीदायक असतात. आपल्या हातून तुम्हाला, एखाद्या मुलाला किंवा आई-वडिलांपैकी कुणाला इजा होईल, अशी भीती तुमच्या जोडीदाराला वाटू शकते. पाप वाटणारा किंवा लाजिरवाणा वाटणारा एखादा विचार त्यांना सतत सतावू शकतो. असे विचार या साच्यात सर्रास दिसतात, आणि बऱ्याचदा त्यांना चुकून धोक्याचं लक्षण समजलं जातं. तुमच्या जोडीदाराला स्वतःलाच या विचारांची भयंकर धास्ती वाटत असू शकते, आणि ते मोठ्यानं बोलायलाही त्यांना खूप लाज वाटत असू शकते.

संशय तुमच्याकडेही वळू शकतो. "माझं तिच्यावर खरंच प्रेम आहे का?" "तोच माझ्यासाठी योग्य आहे का?" "माझी निवड चुकली का?" हे ऐकणं काळजात सुरी खुपसल्यासारखं वाटू शकतं. त्या क्षणी याला तुमच्या लग्नाबद्दलचं लपलेलं सत्य न मानायचा प्रयत्न करा. आपल्या अनेक घरांत निकाल पटकन दिला जातो, नातेवाइकांकडून किंवा तुमच्या स्वतःच्या मनाकडून. तो निकाल जड असतो, आणि तो लगेच लावायची गरज नाही. हा संशय नेमका काय आहे हे पाहायला डॉक्टर किंवा थेरपिस्ट तुम्हा दोघांना मदत करू शकतात.

हे चक्र हळुवार आणि चांगल्या हेतूचं असतं, म्हणूनच ते ओळखणं इतकं अवघड जातं. तुमचा जोडीदार विचारतो, दाराला कुलूप लावलंय का. तुम्ही हो म्हणता. ते पुन्हा विचारतात, आणि तुम्ही पुन्हा हो म्हणता, थोडं मोठ्यानं. क्षणभर भीती कमी होते. मग संशय परत येतो, आणि विचारणं पुन्हा सुरू होतं. प्रत्येक उत्तर प्रेमानं दिलेलं असतं, आणि तरीही विचारणं थांबत नाही.

हळूहळू सगळं घरच त्या भीतीभोवती वाकू शकतं. तुम्ही कदाचित घरातली रोजची पद्धत बदलत असाल, कपडे एका ठरलेल्या पद्धतीनंच धूत असाल, किंवा पाहुण्यांना काही खोल्यांपासून दूर ठेवत असाल. तुम्ही कधीच मान्य न केलेले स्वयंपाकघरातले नियम पाळत असाल, किंवा त्यांच्यासाठी तपासणं तुम्हीच करत असाल. या वाकण्याला कुटुंबाचं जुळवून घेणं (family accommodation) म्हणतात, आणि ते प्रेमातून येतं. 41 अभ्यास एकत्र पाहिल्यावर असं दिसून आलं की, जिथे जुळवून घेणं जास्त, तिथे लक्षणंही जास्त तीव्र. यातून एक संबंध दिसतो, पण आधी काय येतं ते दिसत नाही.

चक्र दिसणं हे पहिलं पाऊल आहे. चूक कुणाची हे ठरवणं हा मुद्दा नाही. यातलं प्रत्येक पाऊल आपोआप घडल्यासारखं वाटू लागतं, म्हणूनच चांगले हेतू नेहमी पुरेसे पडत नाहीत. तुमच्या प्रेमात अडचण नाही. अडचण साच्यात आहे, आणि साचे बदलू शकतात.

तुम्हाला अचूक उत्तराची गरज नाही. संशय मोठ्यानं बोलत असताना शांत आणि जवळ राहून पाहा, त्याला पुन्हा उत्तर न देता. आणखी एकदा खात्री देण्याऐवजी, त्यांच्यावरचा प्रेमळ विश्वास दाखवा. असं काहीसं, "मला माहीत आहे हे खूप मोठं वाटतंय. त्या प्रश्नाचं उत्तर मी पुन्हा देणार नाही, आणि मी इथेच तुमच्यासोबत आहे." तुम्ही त्या माणसाच्या पाठीशी उभे आहात, त्यांच्यासाठी संशयाशी लढत नाही आहात.

हे मिळून आणि सावकाश करा, कधीही अचानक नाही. शांत क्षणी बोला. आधी कोणती उत्तरं किंवा कोणतं तपासणं कमी करायचं, यावर एकमत करा. सुरुवातीला तुमच्या जोडीदाराची काळजी वाढू शकते, किंवा ते रागावूही शकतात. त्या क्षणासाठी मिळून तयारी करा, शक्य असेल तर एखाद्या थेरपिस्टसोबत. मायेनं मागे सरणं म्हणजे कोरडेपणा नाही. मार्गदर्शक सूचना सांगतात की उपचारानं कुटुंबातल्या माणसांना या तेच तेच करण्यातून मागे सरायला मदत करायला हवी, हळुवारपणे आणि आधार देत. एका छोट्या अभ्यासात, थेरपीनंतरही ज्या जोडप्यांमध्ये जोडीदार यात ओढलेलाच राहिला, तिथे थेरपीचा फायदा कमी दिसला.

ही थेरपी समजावून सांगायला सोपी आहे. थेरपिस्टसोबत, तुमचा जोडीदार भीती वाटणाऱ्या विचारांना सामोरं जातो, आणि ते तेच तेच न करण्यावर काम करतो. याला exposure and response prevention (ERP) म्हणतात, आणि ती CBT चा (विचार आणि वागणं बदलायला शिकवणारी थेरपी) एक भाग आहे. अनेक चाचण्यांमध्ये, ही थेरपी वेटिंग लिस्टवर नुसतं थांबण्यापेक्षा किंवा नावापुरत्या (डमी) उपचारापेक्षा कितीतरी जास्त उपयोगी पडली. मार्गदर्शक सूचना सुचवतात की त्यांच्यासोबत राहणाऱ्या जोडीदाराला मदतनीस म्हणून सोबत घेता येऊ शकतं, तुम्हा दोघांना ते सोयीचं असेल तर.

ही भीती बेडरूमपर्यंतही पोहोचू शकते. जंतूंच्या काळजीमुळं स्पर्श अवघड होऊ शकतो. नात्याबद्दलच्या संशयांमुळं जवळीकीवर दडपण आल्यासारखं वाटू शकतं. तुमचा जोडीदार दूर सरकला, तर त्याला तुमच्याबद्दलचा निकाल न समजायचा प्रयत्न करा. बेडरूमच्या बाहेर, हळुवारपणे त्याबद्दल बोला. छोट्या छोट्या पावलांनी पुढे जा, आणि लक्षात ठेवा की यातही थेरपिस्ट मदत करू शकतात.

तुम्ही त्यांचे जोडीदार आहात, त्यांचे थेरपिस्ट नाही. हे तुमच्यामुळं झालं नाही, तुम्ही ते बरं करू शकत नाही, आणि तरीही तुम्ही मदत करू शकता. तुमची स्वतःची विश्रांती, झोप, मित्र-मैत्रिणी आणि काम या स्वार्थी, जादाच्या गोष्टी नाहीत. त्यांच्यामुळंच तुम्ही मुळात मदत करू शकता. हे सगळं मनातच ठेवून वाहू नका. आधी स्वतःचा ऑक्सिजन जपा.

मर्यादा घालणं प्रेमळ असतं, कोरडं नाही. "मी तुमच्याजवळ बसेन, पण भांडी पुन्हा धुणार नाही" असं म्हणणं ठीक आहे. "गॅस तिसऱ्यांदा तपासणार नाही" असं म्हणणंही ठीक आहे. तुमच्या मनात साचत जाणारा राग, थकवा आणि मन उदास राहणं, यांकडे लक्ष ठेवा. काळजी घेणाऱ्या 50 कुटुंबीयांवरच्या एका भारतीय अभ्यासात, निम्म्याहून जास्त जणांनी सांगितलं की काळजी घेण्याचं ओझं खूप जड आहे.

आपल्या अनेक घरांत, एकत्र कुटुंबही यात ओढलं जातं. सासूबाई धुण्याच्या नियमांत सामील होऊ शकतात, किंवा प्रत्येक काळजीला गुपचूप उत्तर देत राहू शकतात. दुसरा एखादा नातेवाईक याला हट्टीपणा म्हणू शकतो, किंवा दोष तुमच्यावर टाकू शकतो. आणि "लोक काय म्हणतील" यामुळं सगळंच लपवलं जाऊ शकतं.

जेव्हा तेच तेच करणं पूजा-प्रार्थनेसारखं किंवा शुद्धतेच्या नियमांसारखं दिसतं, तेव्हा काही जण त्याचं कौतुक करतील आणि काही जण त्याची थट्टा करतील. श्रद्धा ही अडचण नाही. हा साचा कधी कधी धार्मिक रूप घेऊ शकतो, आणि श्रद्धा आणि भीती यांच्यातली रेषा ओळखणं अवघड असू शकतं. प्रश्न असा आहे की एखादी पद्धत मनाला शांती देते, की तिच्यामागे भीती आहे. तुमच्या जोडीदाराच्या संमतीनं, डॉक्टर एखाद्या विश्वासातल्या धर्मगुरूची किंवा समाजातल्या मान्यवर व्यक्तीची मदत घेऊ शकतात. तुम्हाला प्रत्येक संभाषण जिंकायची गरज नाही. एक छोटं, ठाम वाक्य उपयोगी पडतं: "आम्ही यावर एकत्र काम करतोय, डॉक्टरांच्या मदतीनं." मग घरच्यांना सगळ्यांनी मिळून ठरवलेल्या एकाच योजनेनुसार चालायला सांगा.

तेच तेच करण्यामुळं रोजची कामं करायला खूप वेळ लागत असेल, तर डॉक्टरांना भेटा. विचारांचा तुमच्या जोडीदाराला त्रास होत असेल, किंवा तेच तेच करण्याचा परिणाम कामावर किंवा घरातल्या माणसांवर होत असेल, तरीही डॉक्टरांना भेटा. भीतीमुळं तुमचा जोडीदार उशिरा पोहोचतोय, थकून जातोय, किंवा घरातच अडकून राहतोय का, याकडेही लक्ष ठेवा. मदत घेणं म्हणजे हार मानणं नाही. उपचारानं मदत होऊ शकते, आणि मदत मागायला संकटाची वाट पाहायची गरज नाही.

काही संकेतांसाठी जास्त लवकर मदत लागते. मन खूप खोलवर उदास राहणं, रोजचं आयुष्यच सोडून दिल्यासारखं वागणं, सहन करण्यासाठी खूप दारू पिणं, किंवा आता जगायचंच नाही असं कुठलंही बोलणं, याकडे लक्ष ठेवा. तुमचा जोडीदार आयुष्य संपवण्याबद्दल बोलला, तर ते गांभीर्यानं घ्या आणि त्यांना स्पष्टपणे विचारा. अभ्यासांमध्ये असं दिसून आलं आहे की आत्महत्येबद्दल विचारल्यानं आत्महत्येचे विचार वाढत नाहीत. त्यांच्यासोबत राहा, स्वतःला इजा करण्यासाठी वापरता येतील अशा गोष्टी त्यांना सहज हाताशी लागणार नाहीत, असं बघा, आणि आत्ताच मदत मिळवा.

तुमच्या मनात अजून एक प्रश्न असू शकतो. ते भीतीदायक विचार खरे असले तर? मार्गदर्शक सूचना डॉक्टरांना सांगतात की अशा विचारांबद्दल त्यांना खात्री वाटत नसेल, तर त्यांनी या साच्याची चांगली जाण असलेल्या तज्ज्ञाचा सल्ला घ्यावा. तुम्हीही तसंच करू शकता. हा साचा चांगला ओळखणाऱ्या डॉक्टरांना हे सांगा. ते तुम्हा दोघांना, कुठलीही लाज न बाळगता, याचा अर्थ लावायला मदत करू शकतात.

आणि औषधाचं काय? काही लोकांसाठी डॉक्टर औषध सुचवू शकतात, एकटं किंवा थेरपीसोबत. हा निर्णय तुमचा जोडीदार डॉक्टरांसोबत घेतो, प्रत्येक बाबतीत वेगळं तोलून. औषध कधीही स्वतःच्या मनानं सुरू किंवा बंद करायचं नसतं. ते बंद करताना, मार्गदर्शक सूचना सांगतात की डोस हळूहळू, अनेक आठवड्यांत कमी करावा.