जेव्हा तुमचं मूल अन्नाशी झगडत असतं

कदाचित सुरुवात अगदी छोटी झाली असेल. रात्रीच्या जेवणात तिनं भात घेणं बंद केलं. मग गोड खाणं सोडलं, आणि तिचा डबा भरलेलाच घरी परत येऊ लागला. आता ती तिच्या खोलीत एकटीच जेवते, किंवा मैत्रिणीकडे खाऊन आले असं सांगते. तुम्ही विचारलं की ती चिडून उत्तर देते, किंवा एकदम गप्प होते.

काळजी वाटावी असे बदल बऱ्याचदा सगळ्यात आधी पालकांच्याच लक्षात येतात. तुमचं मूल खूप कमी खात असेल, किंवा खाण्याचे खूप कडक नियम पाळत असेल. इतरांसोबत जेवणं, किंवा जिथं खाणं असतं अशा ठिकाणी बाहेर जाणं ते टाळत असेल. काही मुलं खूप व्यायाम करतात, जेवल्यानंतर खूप वेळा बाथरूमला जातात, किंवा खूप जास्त अन्न खूप भराभर खातात. खाण्याबद्दल किंवा वजनाबद्दल ते गुपचूप वागू शकतं, आणि लगेच स्वतःचा बचाव करू शकतं. खाण्यातला एखादा बदल तुम्हाला काळजीत टाकत असेल, तर ते वाट पाहण्याचं नाही, जवळून पाहण्याचं कारण आहे.

अशा साच्यांसाठी डॉक्टरांकडे नावं असतात. त्यातलं एखादं तुमच्या मुलाला लागू पडतं का, हे फक्त डॉक्टरच सांगू शकतात. ही पुस्तिका तुमच्या मुलावर कुठलंही लेबल लावणार नाही. काय घडतंय ते नीट दिसायला, आणि खरोखर उपयोगी पडेल अशा पद्धतीनं प्रतिसाद द्यायला ती तुम्हाला मदत करेल.

प्रेमळ पालकाच्या लक्षात यायलाच हवं होतं, असं तिच्याकडून काहीही सुटलेलं नाही. कविताला जे दिसतंय त्याचा एक साचा आहे: अन्नाबद्दलची भीती, नवे नियम, लपवाछपवी आणि बदलणारं शरीर. हा साचा म्हणजे लवकर डॉक्टरांकडे जाण्याचं कारण आहे. ते लाज वाटण्याचं कारण नाही, आणि आपोआप निघून जाईल म्हणून वाट पाहण्यासारखंही नाही.

भावना आणि इतर परिस्थिती सहन करण्यासाठी तुमचं मूल अन्नावरच्या ताब्याचा वापर करू लागलं आहे. आतून हे खूप भीतीदायक असू शकतं. तज्ज्ञ सांगतात की यात नको असताना मनात घुसणारे भयंकर विचार येतात, आणि जेवणाच्या वेळी होणारी घालमेल टोकाची असू शकते. जेवणाच्या टेबलावर तुमचं मूल तुमच्याशी भांडतं, तेव्हा त्यामागची भीती पाहायचा प्रयत्न करा.

याचं नेमकं कारण माहीत नाही. काही गोष्टींमुळं याची शक्यता वाढते, जसं की चिंता, सगळं परफेक्ट असण्याचा अट्टाहास, आणि स्वतःला कमी लेखणं. कुटुंबात आधी कोणाला खाण्याचे त्रास, मन उदास राहणं, किंवा दारू आणि नशेच्या पदार्थांचं सेवन असं काही झालं असेल, तर त्याचाही वाटा असू शकतो. बारीक दिसण्याचं दडपणही तसंच. हे तुम्ही एकट्यानं ठीक करू शकत नाही. पण तुम्ही खूप मोठी मदत करू शकता.

मुलग्यांनाही हे होतं. मुलगे असोत वा मुली, धोका किशोरवयात सगळ्यात जास्त असतो. मुलग्यांना जड ट्रेनिंग आणि व्यायामाबद्दल विचारावं, असा डॉक्टरांना सल्ला दिला जातो. म्हणून खाण्याच्या नियमांसोबतच व्यायामाच्या नियमांवरही लक्ष ठेवा. ते नियम तुमच्या मुलग्याचं आयुष्य व्यापू लागले असतील, तर मुलीच्या बाबतीत जितकं गांभीर्यानं घ्याल तितकंच गांभीर्यानं घ्या.

आपल्याकडच्या बऱ्याच घरांत निकाल पटकन येतो. ती नुसते नखरे करतेय. त्याला फिल्मी हिरोसारखं दिसायचंय. भूक लागली की खाईल. लोक काय म्हणतील? हे शब्द जड आहेत, आणि ते चुकीचे आहेत. तुमचं मूल हट्टीपणा करत नाहीये. ते आजारी आहे, आणि उपचारानं बहुतेक जण बरे होऊ शकतात.

अनेक पालकांना वाटतं की डॉक्टर मुलाला आपल्याकडे घेऊन जातील आणि सगळं ठीक करतील. पण तरुण मुलांसाठी मार्गदर्शक सूचना जी मदत सगळ्यात आधी सुचवतात, ती कुटुंबाच्या माध्यमातूनच काम करते. त्यासाठी तुम्हाला ऐकू येऊ शकणारं नाव म्हणजे कुटुंबावर आधारित उपचार (family-based treatment). अनेक महिने, एक तज्ज्ञ तुमच्या मुलाला आणि कुटुंबाला भेटतात, कधी सगळ्यांना एकत्र, तर कधी वेगवेगळं. खूप कमी खाणाऱ्या किशोरवयीन मुलांवरच्या एका चाचणीत दोन्ही पद्धतींनी मदत झाली. पण नंतरच्या तपासण्यांमध्ये, एकट्या मुलासोबत केलेल्या थेरपीपेक्षा कुटुंबावर आधारित उपचारांनी जास्त मुलं पूर्ण बरी झाली होती. प्रश्न तुम्ही नाही. तुमच्या मुलाच्या बरं होण्यात तुम्ही भागीदार आहात.

सुरुवातीला, तुमच्या मुलाच्या खाण्यात मध्यवर्ती भूमिका घ्यायला टीम तुम्हाला मदत करते. मुलाला खायला मदत करणं हे रोजच्या संगोपनातलं कौशल्य नाही. जेवणाच्या योजना आणि जेवणाच्या वेळची घालमेल हाताळायचा आत्मविश्वास टीम तुमच्यात तयार करते. ही भूमिका फक्त काही काळापुरती आहे. ती शिक्षा नाही, आणि ती कायमचीही नाही.

तुमच्या मुलाला जसजसं बळ येतं, तसतसं त्याच्या वयाला साजेशा गतीनं आपलं स्वातंत्र्य परत मिळवायला टीम त्याला मदत करते. शेवटच्या टप्प्यात उपचारानंतरच्या आयुष्याची, आणि तब्येत टिकवून ठेवायची तयारी केली जाते. बरं व्हायला वेळ लागू शकतो, आणि ते प्रत्येकासाठी वेगळं दिसतं. एखादा कठीण आठवडा म्हणजे एक धक्का आहे, प्रगतीचा शेवट नाही.

खाण्याचं सगळं स्वतःच्या मनानं ठीक करायचा प्रयत्न करू नका. टीमसोबत काम करा, आणि ती सुचवेल ते बदल करा. बराच काळ खूप कमी खाल्ल्यानंतर, जेवण खूप भराभर वाढवण्यात वैद्यकीय धोके असतात. म्हणून त्यात वैद्यकीय टीम मार्गदर्शन करते. टीम नियमितपणे शरीराची तपासणीही करेल. तुम्ही प्रेम आणि स्थिरता घेऊन येता. ते योजना घेऊन येतात.

अन्न आणि वजनाबद्दलचं बोलणं इतकं सर्रास असतं की ते टाळणं कठीण जातं. "तुझं वजन वाढलंय." "यानं जाडी वाढते." "बघ, तुझी चुलत बहीण किती बारीक झालीये." खाणं, शरीराचा आकार किंवा वजन यावरून टीका झाली, तर हा त्रास होण्याची शक्यता वाढू शकते.

म्हणून तुम्ही काही साधे बदल करून पाहू शकता. अन्नाबद्दल अन्न म्हणूनच बोला, चांगलं किंवा वाईट, हेल्दी किंवा जंक असं नाही. वजन कमी झाल्याचं कौतुक न करायचा प्रयत्न करा, तुमच्या मुलाचं किंवा इतर कोणाचंही. मुलासमोर स्वतःच्या शरीरावर टीका न करायचा प्रयत्न करा. तुमचं मूल कसं दिसतं याचं नाही, ते कसं आहे याचं कौतुक करा.

जी जेवणं आधी साधी होती, ती आता तुमच्या दिवसातले सगळ्यात कठीण तास असू शकतात. प्रत्येक ताटासमोर तुम्हाला भीती वाटू शकते, आणि हे आधीच लक्षात आलं नाही याचा अपराधीपणाही. वर्षभरापूर्वीचं ते सहज, सोपं मूल हरवल्याचं दुःखही तुम्ही करत असाल. यातलं काहीही तुम्ही कमकुवत आहात असं दाखवत नाही. पालकाची काळजी घेणं हा उपचाराचाच भाग आहे, वरून चढवलेली चैन नाही. तज्ज्ञांचं मार्गदर्शन सांगतं की कुटुंबांनाही स्वतःची काळजी घ्यायला मदत मिळायला हवी, भावंडांसकट.

तुमच्या स्वतःच्या शरीरालाही मूलभूत गोष्टी लागतात. तुम्हीही वेळेवर जेवा, जमेल तेव्हा झोप घ्या, आणि छोटे ब्रेक घ्या. जेवणाच्या वेळा तुमच्या जोडीदारासोबत किंवा दुसऱ्या एखाद्या मोठ्या माणसासोबत वाटून घ्या. पार थकलेले असताना शांत राहणं कठीण असतं.

एकत्र कुटुंबात हा दबाव कितीतरी पटींनी वाढू शकतो. वडीलधारी माणसं तुमच्या स्वयंपाकाला, तुमच्या कडकपणाला किंवा तुमच्या मवाळपणाला दोष देऊ शकतात. काहींना हे लपवून ठेवायचं असेल. काही जण घरगुती उपायांचा किंवा जरा कडक हाताचा आग्रह धरू शकतात. प्रत्येक वाद तुम्हीच जिंकायला हवा असं नाही. एक छोटं, ठाम वाक्य मदत करतं: "डॉक्टर आम्हाला मदत करत आहेत, आणि आम्ही एक योजना पाळतो आहोत."

अन्नाशी झगडा शरीरावर खूप भारी पडू शकतो, आणि कधीकधी जिवावरही बेतू शकतो. त्याचा परिणाम हृदयावर, रक्तावर, हाडांवर आणि वाढीवर होऊ शकतो. तुमचं मूल किती बारीक दिसतं यावरून धोक्याचा अंदाज बांधता येत नाही. एखादं तरुण मूल बरं दिसत असूनही गंभीर आजारी असू शकतं. मदत मागण्याआधी तुमचं मूल आजारी दिसायला लागेपर्यंत कृपया वाट पाहू नका.

तुमचे फॅमिली डॉक्टर किंवा मुलांचे डॉक्टर हे एक चांगलं पहिलं पाऊल आहे. ते तुमच्या मुलाची एकूण तब्येत आणि वजन तपासू शकतात, आणि कदाचित तुम्हाला पुढे तज्ज्ञांकडे पाठवतील. चांगल्या उपचारांत सहसा अनेक भाग एकत्र येतात: फॅमिली थेरपी, शारीरिक तब्येतीच्या नियमित तपासण्या, आणि कुटुंबासाठी आधार.

बहुतेक दिवशी, तुमचं काम म्हणजे मुलाच्या जवळ राहणं आणि टीमच्या संपर्कात राहणं. पण काही लक्षणं सांगतात की शरीर आत्ता धोक्यात असू शकतं. तरुण मुलं शारीरिकदृष्ट्या खूप लवकर आजारी पडू शकतात. पुढच्या अपॉइंटमेंटची वाट पाहू नका. तातडीनं वैद्यकीय मदत घ्या, डॉक्टरांकडून किंवा हॉस्पिटलच्या इमर्जन्सी विभागातून.

खाण्याचा त्रास असलेल्या काही तरुण मुलांच्या मनात आयुष्य संपवण्याचे विचार येतात. तुमचं मूल मरावंसं वाटतं असं बोलत असेल, किंवा स्वतःला इजा करण्याबद्दल बोलत असेल, तर ते गांभीर्यानं घ्या. थेट आणि शांतपणे विचारा: "तुझ्या मनात आयुष्य संपवण्याचे विचार येतायत का?" अभ्यासांमध्ये दिसून आलं आहे की आत्महत्येबद्दल विचारल्यानं आत्महत्येचे विचार वाढत नाहीत. मुलासोबत राहा आणि आवाज हळू ठेवा. स्वतःला इजा करायला वापरता येतील अशा वस्तू त्याच्या हाताबाहेर ठेवा. Tele-MANAS ही 14416 वर चालणारी, मनाच्या आरोग्यासाठी सरकारची मोफत हेल्पलाइन आहे, जी दिवसा आणि रात्री सुरू असते. तुमच्या मुलाच्या जिवाला आत्ता लगेच धोका असेल, तर 112 वर फोन करा किंवा जवळच्या हॉस्पिटलच्या इमर्जन्सी विभागात जा.