पालकांसाठी मार्गदर्शक
नैराश्य आणि उदासीजेव्हा तुमचं किशोरवयीन मूल उदासच राहतं
ज्यांचं किशोरवयीन मूल आठवडेनआठवडे उदास, दूर किंवा चिडचिडं दिसतंय, अशा पालकांसाठी मार्गदर्शक: रोजचे मूड आणि टिकणारी उदासी यातला फरक, ऐकून घेणं, आणि मदत मिळवणं.
गप्प झालेलं मूल
तुमचं किशोरवयीन मूल बऱ्याच दिवसांपासून उदास, सगळ्यांपासून दूर दूर, किंवा चिडचिडं दिसत असेल, तर तुम्हाला वाटणारी काळजी अगदी स्वाभाविक आहे. तुम्ही वाईट पालक नाही, आणि तुमचं मूल आळशी नाही. असं मन उदास राहणं, कुटुंबं उघडपणे जेवढं बोलतात त्यापेक्षा जास्त दिसतं, आणि खरं काय चाललंय हे फक्त डॉक्टरच सांगू शकतात.
सुनीताला हे हळूहळू जाणवलं. तिचा मुलगा रोहन सोळा वर्षांचा आहे. तो जेवायला बाहेर यायचा बंद झाला. धाकट्या बहिणीवर काहीही कारण नसताना खेकसू लागला. रविवारी उशिरापर्यंत झोपायचा, आणि शाळेच्या आदल्या रात्री जागाच पडून राहायचा. त्याचे मार्क घसरले, आणि मित्रांसोबत क्रिकेट खेळणंही त्यानं सोडून दिलं. तिनं काय झालंय विचारलं, की तो "काही नाही" म्हणायचा आणि दार लावून घ्यायचा.
कदाचित तुमची गोष्टही थोडीफार अशीच असेल. कदाचित शिक्षकांचा फोन आला असेल, किंवा तुमचं मूल असं काहीतरी बोललं असेल ज्यानं तुम्ही घाबरून गेलात. किंवा नुसतंच, काहीतरी बदललंय असं मनाला जड वाटत असेल. एक श्वास घ्या. आज तुमच्याकडे अगदी योग्य शब्द असायलाच हवेत, असं नाही. तुमच्या मुलाला सगळ्यात आधी सगळी उत्तरं असलेला पालक नको आहे, जवळ राहणारा पालक हवा आहे.
आज तुम्ही ज्या जागी बसला आहात, त्या जागी बसलेले तुम्ही एकटेच पालक नाही, अजिबात नाही. मनात बसून टिकून राहणारी उदासी किशोरवयात खूप दिसते. ती बरेचदा लक्षातही येत नाही, कदाचित यामुळं की ती नेहमी दुःखासारखी दिसत नाही. अनेक किशोरवयीन मुलांमध्ये ती चिडचिडीच्या रूपात दिसते, किंवा घरच्यांपासून आणि मित्रांपासून दूर जाण्यातून दिसते.
हे नीट ऐका, कारण अपराधीपणा हे दाबून टाकायचा प्रयत्न करेल. उदासीत बुडत चाललेलं किशोरवयीन मूल म्हणजे तुम्ही कमी पडलात याचा पुरावा नाही. हे सहसा अनेक गोष्टी एकत्र जमून उभं राहतं: कुटुंबात चालत येऊ शकणारा एक धोका, आणि ताण, जसं की कुणी सतत त्रास देणं किंवा चिडवणं, किंवा घरातला तणाव. हे तुमच्या संगोपनाचं प्रगतिपुस्तक नाही. आणि हे तुमच्या मुलानं मुद्दाम त्रास द्यायचं ठरवलेलंही नाही.
तसंच, हे किती गंभीर आहे याचा अंदाज तुम्ही एकट्यानं बांधायचा नाही. या साच्यासाठी तुम्हाला जे वैद्यकीय नाव ऐकायला मिळू शकतं, ते आहे नैराश्य (डिप्रेशन). ते तुमच्या मुलाला लागू होतं की नाही, हे फक्त डॉक्टरच सांगू शकतात. ही पुस्तिका तुमच्या मुलावर कुठलं लेबल लावणार नाही. जे घडतंय ते तुम्हाला दिसायला, आणि खरोखर उपयोगी पडेल अशा पद्धतीनं प्रतिसाद द्यायला ती मदत करेल.
दार लावून बसलेलं किशोरवयीन मूल कदाचित हीच वाट पाहत असेल, की हळुवारपणे दार कोण ठोठावतं.
सगळ्यात आधी स्वतःला सावरा. खाली बसा आणि एक मिनिट सावकाश श्वास घ्या. मनात म्हणा: माझं मूल झगडतंय, मी इथं आहे, आणि आपण मदत घेऊ शकतो. घाबरलेल्या मनापेक्षा या जागेतून तुम्ही कितीतरी चांगला प्रतिसाद द्याल. तुमचं शांत असणं हीच पहिली मदत आहे.
रोजचे मूड, की त्याहून काहीतरी जास्त
प्रत्येक किशोरवयीन मुलाचे मूड खराब असलेले दिवस असतात. टिकून राहणारी उदासी वेगळी असते. ती दोन आठवडे किंवा जास्त, बहुतेक दिवस असते. आधी आवडणाऱ्या गोष्टींमधली मजा ती काढून घेऊ शकते, आणि घरी किंवा शाळेत रोजचं आयुष्य कठीण करू शकते. या दोन्हींतला फरक खात्रीनं फक्त डॉक्टरच सांगू शकतात.
किशोरवयीन मुलांनी थोडं दूर जाणं अपेक्षितच असतं. त्यांना जास्त खाजगीपणा हवा असतो, मित्रांसोबत जास्त वेळ हवा असतो, आणि तुमच्यासोबत कमी. वाईट दिवसानंतर ती रुसून बसतात, आणि आठवड्याच्या शेवटापर्यंत ठीक होतात. हे साधं मोठं होणं आहे, आणि यात काही दुरुस्त करायची गरज नाही.
टिकून राहणारी उदासी वेगळी दिसते. एखाद्या संध्याकाळी ती थोडी उजळू शकते आणि मग पुन्हा खाली जाऊ शकते, म्हणून एक चांगला दिवस म्हणजे ती गेली असं नेहमीच नसतं. ती घरी, शाळेत आणि मित्रांसोबत दिसू लागते. पूर्वी जीव लावलेलं क्रिकेट, संगीत किंवा मित्र, तुमचं मूल सोडून देऊ शकतं. खूण एक वाईट दिवस नसते, तर टिकून राहणारा आणि पसरत जाणारा बदल असते.
यासोबत इतर बदलही येऊ शकतात. तुमच्या मुलाला नीट झोप लागेनाशी होऊ शकते, किंवा ते खूप जास्त झोपू शकतं. भूक कमी होऊ शकते किंवा वाढू शकते. ते सतत थकलेलं वाटू शकतं, किंवा अभ्यासात लक्ष लावणं त्याला कठीण जाऊ शकतं. काही मुलं डोकेदुखी किंवा पोटदुखीची तक्रार करतात. मुलाला प्रश्नांवर प्रश्न विचारून हे सगळं तुम्ही सोडवायचं नाही. खालचं चित्र फक्त एवढ्यासाठी आहे, की हा फरक तुमच्या मनात टिकून राहावा.
- किशोरवयातले रोजचे मूड येतात आणि जातात, आणि तुमच्या मुलाला अजूनही काही गोष्टींमध्ये मजा येते.
- टिकून राहणारी उदासी दोन आठवडे किंवा जास्त, बहुतेक दिवस असते, आणि आधी आवडणाऱ्या गोष्टींमधली मजा फिकी करते.
- ती चिडचिड, बंद दार, आणि बिघडलेली झोप अशा रूपांत दिसू शकते.
- यातलं कोणतं आहे हे तुम्ही ठरवत नाही; तुम्ही जवळ रहा, आणि मूल्यमापन डॉक्टरांवर सोपवा.
लक्षात ठेवा
तुम्ही तुमच्या मुलाचं निदान करायला, किंवा त्याला कशात तरी पकडायला निघालेला नाही. योग्य मदत मिळवता यावी, एवढं लक्षात येईल इतकं पाहायचा तुम्ही प्रयत्न करताय. खात्री नसेल, तर डॉक्टरांशी बोलायला तेवढं कारण पुरेसं आहे. लवकर विचारण्याची किंमत कमी असते. वाट पाहण्याची किंमत जास्त असू शकते.
तुमच्या मुलाला आतून काय वाटतं
चिडचिडीखाली आणि बंद दाराच्या मागे, तुमच्या मुलाला थकल्यासारखं, आपली काहीच किंमत नाही असं, किंवा अपराधी वाटत असू शकतं. तरुण मुलांमध्ये उदासी चिडचिडीच्या रूपातही दिसू शकते. हा आळस नाही, उद्धटपणा नाही, आणि एकट्यानं सहन करत बसावी अशी गोष्टही नाही.
किशोरवयीन मुलं जेव्हा हे शब्दांत मांडू शकतात, तेव्हा ती कदाचित सांगतील की प्रत्येक गोष्ट करायला खूप जोर लावावा लागतो. ज्या गोष्टींत आधी मजा यायची, त्या आता फिक्या वाटतात. आपली काहीच किंमत नाही असं वाटू शकतं, किंवा सगळ्यांना निराश केलं म्हणून अपराधी वाटू शकतं. असे विचार या उदासीचाच भाग असतात, आणि ती ओसरेल तसे तेही बहुधा कमी होतात.
हाच तो भाग आहे जो तुमच्या प्रतिसादाची पद्धत बदलतो. तुम्हाला दिसणारा राग, कदाचित अशी वेदना असेल जिला तुमचं मूल नाव देऊ शकत नाही. जेवताना तुमच्यावर खेकसणारं मूल, दिवसभर काहीतरी जड वाहून थकून गेलेलं असू शकतं. आतली वेदना दिसली की तुमचा स्वतःचा रागही मऊ पडू शकतो. मग तुम्ही मुलाशी भांडण्याऐवजी त्याच्याकडे जाऊ शकता.
हे काय नाही, हेही स्पष्ट सांगून टाकलेलं बरं. हे तुमचं मूल आळशी किंवा कमकुवत असणं नाही. याला आळस म्हटलं, किंवा शिस्तीचा अभाव म्हटलं, तर आधीच खूप जड असलेल्या गोष्टीसोबत तरुण मूल एकटं पडतं. आणि डॉक्टरांना न दाखवता, आपोआप जाईल अशी आशा करत, गप्पपणे सहन करत बसायची ही गोष्टही नाही.
कित्येक महिने मी त्याच्या मूडशी भांडत राहिले. तो आतून किती थकलेला आहे आणि त्याला स्वतःचीच किती लाज वाटतेय हे दिसलं, तेव्हा कुठं मी खऱ्या अर्थानं त्याच्या बाजूनं उभी राहू शकले.
सुनीता, १६ वर्षांच्या रोहनची आई
अजून जाणून घ्यायचे असेल तर
बऱ्याच भारतीय घरांमध्ये किशोरवय म्हणजेच परीक्षांची वर्षं. बोर्डाच्या परीक्षा, प्रवेश परीक्षांचे क्लास, आणि लांबलचक दिवस, यात विश्रांतीला फारशी जागाच उरत नाही. त्यात प्रत्येक कार्यक्रमात नातेवाईक मार्क विचारतात, आणि घरच्यांना "लोक काय म्हणतील" याची काळजी लागते. झगडणाऱ्या किशोरवयीन मुलाला वाटू लागतं की आपण कधीच पुरेसे चांगले ठरणार नाही. असा ताण हा एकत्र जमणाऱ्या अनेक गोष्टींपैकी एक आहे, पण ताणामुळं नेहमीच उदासी येते असं नाही. कुठल्याही निकालापेक्षा तुमचं त्याच्यावर जास्त प्रेम आहे, हे तुमच्या तोंडून मोठ्यानं ऐकायची तुमच्या मुलाला गरज असू शकते.
पुढच्या वेळी तुमच्या मनात राग वर चढेल, तेव्हा त्याखाली काय असू शकतं त्याला मनातल्या मनात नाव द्या: ही वेदना आहे, मुद्दाम केलेला विरोध नाही. यामुळं तुम्ही ढिले होणार नाही. यामुळं तुम्ही असं स्थिर मोठं माणूस व्हाल, की मूल तुमच्यापासून लपण्याऐवजी तुमच्याकडे वळेल.
आधी ऐकणं, मग सरळ विचारणं
उपाय सुचवण्यापेक्षा कितीतरी जास्त ऐका. शांत क्षण निवडा, शब्द थोडके ठेवा, आणि उपदेश करू नका. काळजी वाटत असेल, तर जगावंसं न वाटण्याच्या विचारांबद्दल मुलाला सरळ विचारा. अभ्यासांमध्ये असं दिसून आलं आहे, की असं विचारल्यानं हे विचार वाढत नाहीत.
तुम्ही काय बोलता यापेक्षा तुम्ही कसं ऐकता, हे जास्त महत्त्वाचं असतं. समोरासमोर बसण्याऐवजी शेजारी शेजारी असताना बोलून पाहा: गाडीत, फिरायला जाताना, एकत्र स्वयंपाक करताना. उपदेश टाळा, आणि एखाद्या चुलत-मावस भावंडाशी तुलना करणंही टाळा. तुम्ही शांतपणे समोर गेलात, की मुलाला कळतं की घरात कठीण गोष्टीही बोलता येतात. तुम्हाला शांत वाटायलाच हवं असं नाही. दार उघडं राहील एवढं शांत वागणं, एवढंच तुम्हाला करायचं आहे.
अनेक पालकांच्या मनात एक भीती असते: आत्महत्येबद्दल विचारलं, तर तो विचार आपणच मुलाच्या डोक्यात घालू. संशोधकांनी नेमका हाच प्रश्न तपासून पाहिला आहे. त्यांनी आढावा घेतलेल्या अभ्यासांमध्ये, आत्महत्येच्या विचारांबद्दल विचारल्यानं ते विचार वाढले नाहीत. हळुवारपणे आणि सरळ विचारल्यानं एक दार उघडू शकतं, ज्याची कदाचित तुमचं मूल वाट पाहत होतं.
म्हणून विचारा, सरळपणे आणि प्रेमानं. तुम्ही म्हणू शकता, "गेले काही दिवस तुला खूप उदास वाटतंय असं दिसतंय, आणि माझं तुझ्यावर प्रेम आहे. खरं सांग, तुला कसं वाटतंय?" काळजी त्याहून पुढं जात असेल, तर विचारा: "कधीकधी माणसं इतकी उदास होतात, की आपण जिवंतच नसावं असे विचार त्यांच्या मनात येतात. तुझ्या मनात असे विचार येत आहेत का?" मग थांबा, आणि मुलाला उत्तर देऊ द्या. उत्तर हो असेल, तर शांत रहा, त्याच्यासोबत रहा, आणि त्याच दिवशी मदत घ्या. हे कसं करायचं, ते शेवटच्या भागात दिलं आहे.
उपाय सुचवण्यापेक्षा जास्त ऐका.
मुलाला बोलू द्या. त्या क्षणी तुमच्याकडे उपाय असायची गरज नाही, फक्त त्याचं ऐकणं आणि सोबत राहणं पुरेसं आहे.
भावनेला गांभीर्यानं घ्या.
तिच्याशी वाद घालू नका, किंवा इतरांचं यापेक्षा वाईट चाललंय असं म्हणू नका. "हे तुला किती कठीण जातंय ते मला दिसतंय" हे खरंही आहे आणि सुरक्षितही.
स्थिर रहा, दचकू नका.
शांत चेहरा तुमच्या मुलाला सांगतो, की ते कठीण गोष्टी बोलू शकतं आणि तरीही तुमच्यापाशी सुरक्षित राहील.
गुपित ठेवण्याचं वचन देऊ नका.
तुम्ही विश्वासाला पात्र राहूनही डॉक्टरांना सोबत आणू शकता. "याला आपण एकत्र सामोरे जाऊ" हेच ते वचन आहे, जे द्यायचं.
लक्षात ठेवा
तुम्हाला अगदी योग्य तेच बोलावं लागेल, असं नाही. तुमच्या मुलाच्या लक्षात तुमच्या शब्दांपेक्षा तुमचा चेहरा जास्त राहील: तुम्ही शांत राहिलात का, जवळ राहिलात का, आणि तोंड फिरवलं नाहीत ना. तुम्ही नेहमी म्हणू शकता, "माझ्याकडे सगळी उत्तरं नाहीत, पण मी तुला सोडून कुठंही जाणार नाही."
तुम्ही एकटे असताना एक हळुवार वाक्य मोठ्यानं म्हणून पाहा: "माझं तुझ्यावर प्रेम आहे, मला राग आलेला नाही, आणि तुला कसं वाटतंय ते मला समजून घ्यायचं आहे." एकदा एकांतात म्हटलं, की मूल समोर असताना तेच प्रेमानं म्हणणं सोपं जातं.
घर जरा स्थिर, जरा सुरक्षित
परिस्थिती कठीण असताना, तुम्ही घर अधिक स्थिर आणि अधिक सुरक्षित करू शकता. जिथं जमेल तिथं दबाव कमी करा, आणि रोजच्या काही छोट्या सवयी चालू ठेवा. सगळ्यात कठीण काळात, स्वतःला इजा करण्यासाठी वापरता येतील अशा गोष्टी सहज हाताशी लागणार नाहीत, असं बघा. हे तज्ज्ञांच्या मदतीला आधार देतं, तिची जागा घेत नाही.
सुरुवात दबावापासून करा. उदासीत बुडत चाललेलं मूल अभ्यास करून त्यातून बाहेर येऊ शकत नाही. काही काळासाठी, ध्येय सगळ्यात जास्त मार्क नाही. ध्येय आहे, दिवस पार पडणं. गरज असेल तर शाळेशी किंवा क्लासशी बोला. काही महिन्यांसाठी हलका केलेला भार, पुढची वर्षं वाचवू शकतो. सध्या तरी, तुमच्या मुलाचं आरोग्य त्याच्या रँकपेक्षा आधी येतं.
मग दिवस हळुवारपणे स्थिर ठेवा. डॉक्टरांसाठीच्या मार्गदर्शक सूचनांमध्ये असं सुचवलं आहे: जेवणाच्या आणि झोपेच्या ठरलेल्या वेळा, थोडी शारीरिक हालचाल, आणि आधी आवडणाऱ्या गोष्टींकडे तरुण मुलाला हळुवारपणे परत वळवणं. सुचवा, जबरदस्ती करू नका. भांडण न होता नाही म्हणता येईल असं आमंत्रण, उपदेशापेक्षा स्वीकारायला सोपं असतं.
अजून एक शांत, व्यवहारी पाऊल आहे. सगळ्यात कठीण काळात, स्वतःला इजा करण्यासाठी वापरता येतील अशा गोष्टी सहज हाताशी लागणार नाहीत, असं बघा. आत्महत्या रोखण्यावरच्या संशोधनात असं दिसून आलं आहे, की अशा पावलामुळं आत्महत्या टाळायला मदत होते. तुमच्या घरासाठी याचा नेमका अर्थ काय, हे मुलाच्या डॉक्टरांना विचारा. हे शांतपणे आणि कुठलाही गाजावाजा न करता करा, काळजी म्हणून, शिक्षा किंवा आरोप म्हणून नाही.
हे मदतीला आधार देतं, तिची जागा घेत नाही
घर अधिक स्थिर आणि सुरक्षित केल्यानं मदत होते, पण हे पूर्ण उत्तर नाही, आणि उपचारांची जागा ते घेऊ शकत नाही. सुरक्षेची नीट योजना तुमच्या मुलाला ओळखणाऱ्या डॉक्टरांसोबत मिळूनच तयार होते. भावना सगळ्यात वर चढतात तेव्हा तुमचं मूल काय करू शकतं, आणि कुणाकडे जाऊ शकतं, हे त्यात असतं.
अजून जाणून घ्यायचे असेल तर
हे अगदी परिपूर्ण जमायलाच हवं असं नाही, आणि प्रत्येक गोष्टीवर ताबा ठेवायचा प्रयत्न तुम्हाला थकवून टाकेल. आणीबाणीची वेळ नसताना, मुलावर प्रत्येक क्षणी नजर ठेवणं, किंवा त्याला दिलासा देणारी प्रत्येक गोष्ट काढून घेणं, यानं ज्या विश्वासाची तुम्हाला सगळ्यात जास्त गरज आहे त्यावरच ताण येऊ शकतो. सगळ्यात महत्त्वाच्या थोड्या बदलांवर लक्ष द्या, आणि बाकीसाठी डॉक्टरांचं मार्गदर्शन घ्या. याबद्दल मोकळेपणानं आणि प्रेमानं बोलत रहा, म्हणजे ते काळजी घेतल्यासारखं वाटेल, पाळत ठेवल्यासारखं नाही. सुरक्षितता आणि विश्वास एकमेकांच्या विरुद्ध नाही, एकत्रच वाढतात.
या आठवड्यात शांतपणे एक गोष्ट करा. तुमच्या मुलावरचा एक दबाव कमी करा: एखादा जास्तीचा क्लास, एखादा घरगुती कार्यक्रम, किंवा मार्कांबद्दलचा रोजचा प्रश्न. आणि त्याला सांगा, की तुम्ही हे केलं कारण त्याला कसं वाटतंय याची तुम्हाला काळजी आहे, त्याला किती मार्क मिळतात याची नाही.
तुम्ही, आणि अख्खं कुटुंब
आपलं मूल उदासीत बुडताना पाहणं भीतीदायकही आहे आणि थकवणारंही. हे तुमच्यामुळं झालेलं नाही, तुम्ही एकट्यानं हे बरं करू शकत नाही, पण तुम्ही मदत नक्की करू शकता. चांगले उपचार अख्ख्या कुटुंबाकडे पाहतात, तुमच्या स्वतःच्या आरोग्याकडेही. तुम्हाला लागणारा आधार, आणि घरातली इतर मुलं, यांनाही महत्त्व आहे.
हे सोबत घेऊन जगणारा पालक सतत काळजी, तुटलेली झोप, आणि बंदच न होणारं मन वाहत असू शकतो. काहीजण अपराधीपणाही वाहतात, आपला प्रत्येक कठोर शब्द मनात पुन्हा पुन्हा उलटवत. हा कमकुवतपणा नाही. ताणाखाली प्रेम असंच दिसतं. डॉक्टरांसाठीच्या मार्गदर्शक सूचना त्यांना अख्ख्या कुटुंबाकडे पाहायला, आणि पालकांनाही त्यांच्या स्वतःच्या आरोग्यासाठी आधार द्यायला सांगतात. स्वतःसाठी मदत घेणं म्हणजे स्वार्थ नाही; तो तुमच्या मुलाला मदत करण्याचाच एक भाग असू शकतो.
तीन साध्या गोष्टी घट्ट धरून ठेवा. हे तुमच्यामुळं झालेलं नाही. तुम्ही एकट्यानं हे बरं करू शकत नाही. पण तुम्ही मदत करू शकता, आणि तुम्ही कसा प्रतिसाद देता याला खरोखर महत्त्व आहे. तुमच्या बाजूनं उभा राहील असा एक माणूस शोधा, जोडीदार, बहीण, एखादा मित्र, आणि जो भाग सगळ्यात कठीण आहे तो त्यांच्यासमोर मोठ्यानं बोलून टाका. काळजी मनातच ठेवली की जड होत जाते, आणि वाटून घेतली की हलकी होते.
एकत्र कुटुंबात आवाज वाढत जातात. नातेवाईक फोनला, शाळेला, किंवा तुमच्या संगोपनाला दोष देऊ शकतात. काहीजण म्हणू शकतात की याबद्दल बोललं तर घराण्याची बदनामी होईल. प्रत्येक वाद तुम्ही जिंकायलाच हवा असं नाही. एक छोटं, स्थिर वाक्य मदत करतं: "आमचं मूल सध्या बरं नाही, आणि आम्ही मदत घेतोय." "लोक काय म्हणतील" यापेक्षा तुमच्या मुलाचं आरोग्य जास्त महत्त्वाचं आहे.
घरातल्या इतर मुलांना विसरू नका. भावंडांना जाणवू शकतं की काहीतरी बिघडलंय. त्यांना भीती वाटू शकते किंवा आपल्याला बाजूला सारलं गेलं असं वाटू शकतं, आणि ओझं आणखी वाढू नये म्हणून ती गप्प राहू शकतात. काही खरे शब्द मदत करतात: त्यांच्या भावाचा किंवा बहिणीचा काळ कठीण चाललाय, मोठी माणसं मदत घेत आहेत, आणि त्यांच्यावरही तितकंच प्रेम आहे.
तुमच्या पाठीशी
ज्या रात्री तुम्ही जागे पडून राहता, आणि आपण काय बोललो आणि काय बोललो नाही हे मनात पुन्हा पुन्हा उलटवत राहता, त्या रात्री हे ऐका. आपल्या किशोरवयीन मुलाला समजून घ्यायला जो पालक अख्खी पुस्तिका वाचतोय, तो अपयशी नाही. पालक म्हणून करायच्या सगळ्यात कठीण गोष्टींपैकी एक तुम्ही करताय, आणि ती प्रेमानं करताय. तुम्ही मुलाशी जितकं हळुवार वागायचा प्रयत्न करताय, तितकंच हळुवार स्वतःशीही वागा.
आज रात्री, ज्याचा आधार घेऊ शकाल अशा एका माणसाचं नाव ठरवा. त्यांना एक छोटा, खरा निरोप पाठवा: "माझ्या मुलाच्या बाबतीत एक कठीण काळ चाललाय, आणि मला हे एकट्यानं वाहायचं नाही." स्वतःसाठी हात पुढे करणं म्हणजे मुलाच्या मदतीपासून भरकटणं नाही. तो त्याचाच एक भाग आहे.
धोक्याच्या खुणा, आणि मदत घेणं
काही खुणा म्हणजे आजच काहीतरी करा: मरण्याबद्दल किंवा जगावंसं न वाटण्याबद्दल बोलणं, स्वतःला केलेली कुठलीही इजा, किंवा खोल खोल जाणारी निराशा. आणीबाणीत 112 वर फोन करा किंवा जवळच्या रुग्णालयात जा. मार्गदर्शनासाठी, Tele-MANAS (14416) ही सरकारची मोफत मानसिक आरोग्य हेल्पलाइन आहे. परिणामकारक मदत उपलब्ध आहे.
बहुतेक वेळा तुमचं काम असतं जवळ राहणं, आणि तुमच्या मुलाला डॉक्टरांपर्यंत पोहोचायला मदत करणं. पण काही खुणा सांगतात की धोका जवळ असू शकतो. तेव्हा तुम्ही त्याच दिवशी पाऊल उचला, आणि वाट पाहू नका. इथं तुमच्या मनाला जे जाणवतंय त्यावर विश्वास ठेवा. खरं तर गरज नव्हती अशी मदत मागून घेणं, हे महत्त्वाचा क्षण निसटून जाण्यापेक्षा कितीतरी बरं.
मरण्याबद्दल बोलणं.
आपल्याला मरायचंय, आपण या जगातच नसतो तर बरं झालं असतं, किंवा आपल्याशिवाय सगळ्यांचं चांगलं होईल, असं म्हणणं.
स्वतःला केलेली कुठलीही इजा.
त्यानं स्वतःला इजा करून घेतल्याची कुठलीही खूण, ती छोटी दिसली तरीही. त्याच दिवशी डॉक्टरांना दाखवा.
निरोप, किंवा विचित्र शांतता.
वस्तू वाटून टाकणं, निरोप घेतल्यासारखा वाटणारा संदेश, किंवा खोल निराशेनंतर अचानक आलेली शांतता. हळुवारपणे विचारा, आणि सल्ला घ्या.
खोल होत जाणारी निराशा.
काहीच कधी बदलणार नाही, किंवा कशालाच अर्थ नाही, असं म्हणणं. खात्री होण्याची वाट पाहू नका.
तुमचं मूल आत्ता धोक्यात आहे असं तुम्हाला वाटत असेल, तर हे कुठल्याही दुसऱ्या आणीबाणीसारखंच घ्या. 112 वर फोन करा, किंवा त्याला जवळच्या हॉस्पिटलच्या इमर्जन्सी विभागात घेऊन जा. त्याला एकटं सोडू नका, आणि स्वतःला इजा करण्यासाठी वापरता येतील अशा गोष्टी हाताशी लागणार नाहीत असं करा. जमलं तर, घरातल्या विश्वासाच्या एका माणसाला मदतीला बोलवा, म्हणजे तुमच्या मुलासोबत प्रत्येक क्षणी कुणीतरी असेल. Tele-MANAS, 14416 वर, ही भारताची सरकारी मोफत मानसिक आरोग्य हेल्पलाइन आहे, जी कधीही, दिवसा असो वा रात्री, सुरू असते. स्वतःसाठी मार्गदर्शन घ्यायलाही तुम्ही इथं फोन करू शकता.
पुढच्या लांबच्या वाटेसाठी हे लक्षात ठेवा: परिणामकारक मदत आहे, आणि अशा उदासीतून अनेक किशोरवयीन मुलं बरी होतात. ही उदासी परत येऊही शकते, म्हणून पुढेही डॉक्टरांकडे नियमित जाणं महत्त्वाचं असतं. सौम्य उदासीसाठी, मार्गदर्शक सूचना सांगतात की आधी बोलून करायची थेरपी द्यावी, औषध नाही. प्रशिक्षित समुपदेशक, मानसशास्त्रज्ञ, किंवा मानसोपचारतज्ज्ञ तुमच्या मुलाला त्याचे विचार समजून घ्यायला, छोट्या सवयी पुन्हा उभ्या करायला, आणि जे दुखतंय त्याबद्दल बोलायला मदत करू शकतात. लवकर हात पुढे केला की आणखी दारं उघडतात.
औषधांचं काय? मध्यम ते तीव्र उदासीसाठीही बोलून करायची थेरपी दिली जातेच, आणि मुलांचे आणि किशोरवयीनांचे मानसोपचारतज्ज्ञ तिच्यासोबत औषधही देऊ करू शकतात, कधी कधी अगदी सुरुवातीपासून. औषध फक्त त्या तज्ज्ञांनी, तुमच्या कुटुंबाला सोबत घेऊन, पूर्ण मूल्यमापन केल्यानंतरच सुरू होतं, आणि डॉक्टर बारीक लक्ष ठेवतात, खासकरून सुरुवातीच्या आठवड्यांत. तरुण मुलासाठी औषध हा मानसोपचारतज्ज्ञांचा निर्णय आहे, जो तुमच्यासोबत घेतला जातो; तो स्वतःहून सुरू किंवा बंद करायचा नाही.
मदतीकडे एकत्र जाणं
चांगले डॉक्टर किंवा समुपदेशक तुम्हाला बाहेर ठेवत नाहीत. चांगल्या उपचारांत, उपचारांबद्दलच्या निर्णयांमध्ये कुटुंबाला सोबत घेतलं जातं, आणि पालकांनी सांगितलेलं डॉक्टरांना पूर्ण चित्र पाहायला मदत करतं. मार्गदर्शक सूचना हेही सांगतात, की तुमच्या मुलाला डॉक्टरांसोबत थोडा वेळ एकट्यानं बोलण्याची संधी द्यायला हवी. हा काळजीपूर्वक उपचारांचाच एक साधा भाग आहे, तुम्हाला बाजूला सारलं जातंय याची खूण नाही. तुम्हाला जे दिसलं ते शांतपणे लिहून सोबत घेऊन गेलात, तर एक भीतीदायक भेट एकत्र काम करण्याच्या नात्यात बदलू शकते.
आज गप्प झालेलं किशोरवयीन मूल, मदतीच्या जोरावर, वेळ मिळाल्यावर, आणि सोबत टिकून राहिलेल्या पालकांमुळं, त्याला आवडणाऱ्या गोष्टींकडे परत येऊ शकतं.
तुम्हाला सगळ्यात जास्त काळजी वाटणारे दोन किंवा तीन बदल तुमच्या फोनमध्ये लिहून ठेवा, प्रत्येकाचं एक खरं उदाहरण देऊन. त्यांच्याच शेजारी Tele-MANAS चा 14416 हा नंबर जपून ठेवा, आणि आणीबाणीसाठी 112 लक्षात ठेवा. या गोष्टी तयार असल्या, की पहिला फोन आणि पहिली भेट, दोन्ही अधिक शांत आणि अधिक कामाच्या होतात.
ही माहिती कुठून आहे
हे मार्गदर्शक समजून घेण्यास मदत करते. हे निदान नाही. त्यासाठी डॉक्टरांना भेटा.