तुमचं मूल आणि मूडचे मोठे चढउतार

सगळ्याच किशोरवयीन मुलांचे मूड बदलतात. ती रुसतात, फटकन उत्तर देतात, उशिरापर्यंत झोपतात. एका खराब पेपरमुळं अख्खा आठवडा बिघडू शकतो. हे नेहमीचं मोठं होणं आहे.

काही मुलांचे चढउतार मात्र कितीतरी मोठे असतात. आठवडाभर किंवा त्याहून जास्त काळ, दिवसाचा बराचसा वेळ त्यांना खूपच जास्त आनंदी, "जगाच्या शिखरावर" असल्यासारखं वाटू शकतं. ती नेहमीपेक्षा खूप जास्त धावपळ करू शकतात आणि एरवी करणार नाहीत अशा गोष्टी करू शकतात. इतर वेळी ती खोल उतारात बुडून जातात. मूड, उत्साह आणि वागणं हे तिन्ही आठवडाभर किंवा त्याहून जास्त काळ बदललेलं असेल, तर डॉक्टरांना एकदा दाखवणं योग्य आहे.

या साच्यासाठी तुम्हाला ऐकायला मिळू शकणारं वैद्यकीय नाव म्हणजे बायपोलर डिसऑर्डर. ते तुमच्या मुलाला लागू पडतं का हे फक्त डॉक्टरच सांगू शकतात. ही पुस्तिका तुमच्या मुलावर ते लेबल लावणार नाही. हा साचा स्पष्टपणे दिसायला आणि काय करायचं हे कळायला ती तुम्हाला मदत करेल.

हे चढउतार बरेचदा लवकर सुरू होतात. एका संशोधक गटानं अनेक अभ्यास एकत्र करून पाहिले, तेव्हा असं दिसून आलं की हा साचा असलेल्या निम्म्या किंवा त्याहून जास्त लोकांमध्ये तो 18 वर्षांच्या आधी सुरू झाला होता.

ती तिची चूक नव्हती. त्याच्या मूडसोबत आणखी काय बदललं ते पाहा: त्याची झोप. रोहन खूप कमी झोपत होता, तरीही तो थकलेला दिसत नव्हता. या मूडच्या चढउतारांसोबत येणाऱ्या सगळ्यात सहज लक्षात येणाऱ्या बदलांपैकी एक म्हणजे झोपेचा त्रास. रात्री उशिरापर्यंत फोनवर जागणारं किशोरवयीन मूल वेगळं असतं. ते दुसऱ्या दिवशी सहसा झोपाळलेलं आणि चिडचिडं असतं.

तुमचा प्रतिसाद बदलणारा भाग हा आहे. डॉक्टर या चढउतारांकडे दीर्घकाळ चालणारा, येत-जात राहणारा आरोग्याचा एक त्रास म्हणून पाहतात. म्हणून एखादा चढ किंवा उतार म्हणजे मुलानं केलेली निवड आहे, किंवा तुम्हाला दिलेला संदेश आहे, असं समजायचं टाळा.

चढ सुरुवातीला दिवसेंदिवस टिकणाऱ्या खूप चांगल्या मूडसारखा दिसू शकतो. तुमचं मूल बेतांनी भरलेलं असू शकतं आणि नेहमीपेक्षा खूप जास्त धावपळ करत असू शकतं. ते जास्त खर्च करू शकतं, किंवा एरवी घेणार नाही अशा जोखमी घेऊ शकतं. काही मुलांमध्ये चढ आणि उतार एकाच वेळी मिसळलेले असतात. फटकन बोलणं किंवा खूप वाद घालणं, एवढ्यावरूनच मुलांमध्ये डॉक्टर त्याला चढ मानत नाहीत. चढ तुमच्या मुलाला छान वाटू शकतो आणि तुम्हाला भीतीदायक, आणि दोन्ही गोष्टी खऱ्या आहेत.

तुम्ही आधीच अनेक निकाल ऐकले असतील. खूप जास्त मोकळीक. वाईट मित्र. खूप जास्त फोन. कुणाची तरी नजर लागली. एकत्र कुटुंबात प्रत्येकाचं काहीतरी मत असतं, आणि "लोक काय म्हणतील" हे त्या सगळ्यांच्या वर बसलेलं असतं.

हे निकाल वाहायला जड असतात, आणि ते संशोधनाशी जुळत नाहीत. कुटुंबांवरच्या एका खूप मोठ्या अभ्यासात असं दिसून आलं की हा साचा कुटुंबात चालत येतो. धोक्यातल्या फरकांपैकी निम्म्याहून जास्त भाग जनुकांमुळं होता. एकाच घरात राहण्यामुळं त्यातला छोटा भाग होता. अपुरी झोप आणि आयुष्यातले ताण एखादा टप्पा सुरू करायला निमित्त ठरू शकतात.

ही तीन वाक्यं सोबत ठेवा. हे तुमच्यामुळं झालं नाही. तुम्ही ते एकट्यानं बरं करू शकत नाही. तुम्ही मदत करू शकता.

तुमच्यासारख्या कुटुंबांसाठी खास तयार केलेली एक प्रकारची मदत आहे. तिला कुटुंबावर भर देणारी थेरपी (family-focused therapy) म्हणतात. यात थेरपिस्ट मुलासोबत आणि आई-वडिलांसोबत काम करतात. हे चढउतार कसे चालतात, कमी तापून कसं बोलायचं, आणि एक टीम म्हणून अडचणी कशा सोडवायच्या, हे तुम्ही शिकता.

एका छोट्या चाचणीत, काही किशोरवयीन मुलांना औषधांच्या जोडीला ही कौटुंबिक मदत मिळाली. इतरांना तीन सत्रांचा एक छोटा कौटुंबिक कार्यक्रम मिळाला, तोही औषधांसोबत. कौटुंबिक थेरपीचा गट उताराच्या काळातून लवकर बाहेर आला. दोन वर्षांत त्यांनी उतारात घालवलेले आठवडेही कमी होते. पुढचा चढ किंवा उतार येणं मात्र त्यामुळं लांबलं नाही, म्हणून डॉक्टरांची काळजी तितकीच महत्त्वाची आहे. तुमच्या मुलाच्या उपचारात तुम्ही बाजूला उभे प्रेक्षक नाही. तुम्ही त्याचा भाग आहात.

या सगळ्याच्या केंद्राजवळ झोप असते. अपुऱ्या झोपेमुळं दुसऱ्या दिवशी मूड सावरणं अवघड होऊ शकतं. आणि अस्थिर मूडमुळं रात्रीची झोपही बिघडू शकते. म्हणून शरीराचं ठरलेलं घड्याळ जपण्यासारखं आहे. रात्री उशिरापर्यंतचा फोन, रात्रभर अभ्यास, सण आणि लग्नाच्या रात्री, हे सगळं झोपेला कात्री लावतं.

दुसरं मोठं पाऊल म्हणजे आधीच इशारा देणारी योजना. एका शांत दिवशी एकत्र बसा. चढ किंवा उतार सुरू होताना त्याला सगळ्यात आधी काय जाणवतं, ते तुमच्या मुलाला विचारा. प्रत्येकासाठी तीन खुणा लिहून ठेवा, आणि तुम्ही प्रत्येकानं काय करायचं तेही. डॉक्टरांसाठीच्या मार्गदर्शक सूचना अशी योजना, सुरुवातीच्या खुणा आणि कोणाशी संपर्क करायचा यासह, एकत्र बसून बनवायचा सल्ला देतात.

आपल्याकडच्या बऱ्याच घरांत दहावी आणि बारावी म्हणजे सगळं काही ठरवणारी वर्षं वाटतात. क्लास उशिरापर्यंत चालतात, आणि झोपेलाच बरेचदा सगळ्यात आधी कात्री लागते. मोठे चढउतार असलेल्या मुलासाठी हे महत्त्वाचं आहे, कारण अपुरी झोप एखादा टप्पा सुरू व्हायला हातभार लावू शकते.

तुमच्या मुलाच्या संमतीनं, शाळेशी लवकर बोला. प्रत्येक तपशील सांगायची गरज नाही. वर्गशिक्षकांना किंवा समुपदेशकांना फक्त एवढंच कळायला हवं की तुमच्या मुलाच्या झोपेसाठी आणि उत्साहासाठी डॉक्टर मदत करत आहेत. डॉक्टरांसाठीच्या मार्गदर्शक सूचना सांगतात की मुलाची संमती असेल तर त्याला कसा आधार द्यायचा यावर शिक्षकांसोबत काम करावं. परीक्षेच्या काळात शाळा किंवा बोर्ड कोणता आधार देऊ शकतात, हे विचारा.

दारू आणि नशेच्या पदार्थांबद्दलही सरळ बोलणं गरजेचं आहे. ते औषधांच्या आणि बोलून केल्या जाणाऱ्या उपचारांच्या आड येऊ शकतात. त्याच्या खोलीची झडती न घेता, शांतपणे त्याबद्दल बोला. विचारा, ऐका, आणि जे कळेल ते डॉक्टरांना सांगा.

कदाचित तुमचीही झोप नीट होत नसेल. पहाटे 3 वाजता पावलांचा आवाज ऐकत तुम्ही जागे पडून राहत असाल. प्रत्येक वाद तुमच्या डोक्यात पुन्हा पुन्हा घोळत असेल. हा कमकुवतपणा नाही. दीर्घ ताणाखाली प्रेम असंच दिसतं.

हे तुमच्यामुळं झालं नाही, आणि तुम्ही ते एकट्यानं बरं करू शकत नाही. तुम्ही मदत करू शकता, आणि तुम्ही पूर्ण रिकामे झालेले नसाल तेव्हा ते जास्त सोपं जातं. स्थिर पालक हा उपचाराचाच भाग आहे, वरून जोडलेली गोष्ट नाही. मार्गदर्शक सूचना सांगतात की आई-वडिलांना आणि इतर काळजी घेणाऱ्यांना शक्य तितक्या लवकर त्यांचा स्वतःचा आधार आणि माहिती देऊ करावी.

एकत्र कुटुंबात हा दबाव कितीतरी पटींनी वाढू शकतो. नातेवाईक तुमच्या संगोपनाला दोष देतील, किंवा तुमच्या मुलाची चुलत-मावस भावंडांशी तुलना करतील. काही जण जास्त कडक हात, तीर्थयात्रा, किंवा अगदी लवकर लग्न लावून देण्याचा आग्रह धरतील. प्रत्येक वाद तुम्हीच जिंकायला हवा असं नाही. एक छोटं, स्थिर वाक्य मदत करतं: "डॉक्टर आम्हाला मदत करत आहेत, आणि आम्ही एक योजना पाळतो आहोत."

भाऊ-बहिणींना तुम्हाला वाटतं त्यापेक्षा जास्त गोष्टी जाणवत असतील. त्यांना भीती वाटू शकते, बाजूला ढकलल्यासारखं वाटू शकतं, किंवा लाज वाटू शकते. काही प्रामाणिक शब्द मदत करतात. त्यांना सांगा की त्यांचं भावंड आजारी आहे आणि त्याला मदत मिळतेय. त्यांना सांगा की तुमचं त्यांच्यावर प्रेम आहे, आणि हे ठीक करणं हे त्यांचं काम नाही.

किशोरवयीन आणि तरुण मुलांसोबत काम करण्याचा अनुभव असलेले मानसोपचारतज्ज्ञ किंवा टीम शोधा. मार्गदर्शक सूचना सांगतात की चांगल्या योजनेत अनेक भाग असतात: डॉक्टरांची काळजी, कुटुंबासाठी मदत, बोलून केले जाणारे उपचार (थेरपी), आणि शाळेबाबत आधार. तुमच्या झोपेच्या नोंदी आणि काही खरी उदाहरणं सोबत न्या. त्यांमुळं डॉक्टरांना काळानुसार साचा दिसायला मदत होते.

डॉक्टर मूड स्थिर ठेवायला मदत करणारी औषधंही सुचवू शकतात. मुलांच्या बाबतीत ही काळजीपूर्वक घ्यायची निवड आहे. मार्गदर्शक सूचना सांगतात की या निर्णयात तुमच्या मुलाचा सहभाग असावा, त्याची संमती असेल तर तुमचं मतही ऐकलं जावं, आणि त्याचा नियमित आढावा घेतला जावा. तुमच्या मनातला प्रत्येक प्रश्न विचारा, आणि प्रत्येक निर्णयात सामील राहा.

चढउतारांच्या दोन्ही बाजूंमध्ये धोका असू शकतो. डॉक्टर बेफाम खर्च, धोकादायक गाडी चालवणं, स्वतःकडे दुर्लक्ष, स्वतःला इजा करणं आणि आत्महत्येचे विचार अशा धोक्यांची तपासणी करतात. चढ किंवा तीव्र उतार असल्याची शंका असेल, किंवा कोणी स्वतःला किंवा इतरांना धोका ठरू शकत असेल, तर लगेच मदत घ्यायचा सल्ला मार्गदर्शक सूचना देतात. काही खुणांचा अर्थ असतो, वाट पाहू नका.

तुमचं मूल आत्ता धोक्यात आहे असं वाटत असेल, तर आधी मदत मिळवा. 112 वर फोन करा, किंवा जवळच्या हॉस्पिटलच्या इमर्जन्सी विभागात जा. त्याच्यासोबत राहा, त्याला एकटं सोडू नका. स्वतःला इजा करण्यासाठी वापरता येतील अशा गोष्टी सहज हाताशी लागणार नाहीत असं पाहा. कोणत्याही वेळी सल्ला हवा असेल, तर तुम्ही Tele-MANAS ला 14416 वरही फोन करू शकता, ही सरकारची मोफत मानसिक आरोग्य हेल्पलाइन आहे. तुम्ही स्वतःसाठी मार्गदर्शन हवं म्हणूनही फोन करू शकता.

तुमचं मूल मरण्याबद्दल बोललं, तर ते गांभीर्यानं घ्या. त्याला थेट पण हळुवारपणे विचारा: "तुझ्या मनात आयुष्य संपवण्याचे विचार येतायत का?" संशोधनात असं दिसून आलं आहे की असं विचारल्यानं ती कल्पना त्यांच्या डोक्यात येत नाही. उलट त्याबद्दल मोकळेपणानं बोलल्यानं ते विचार थोडे हलकेही होऊ शकतात. मग ऐका, जवळ राहा, आणि डॉक्टरांना सामील करा.

खरी आशा आहे. आधी सांगितलेल्या कौटुंबिक चाचणीत, डॉक्टरांच्या काळजीसोबत मिळालेल्या कौटुंबिक मदतीमुळं किशोरवयीन मुलांचे उतरलेले मूड स्थिर व्हायला मदत झाली.