एखाद्या मोठ्या चढानंतर किंवा खोल उतारानंतर, मूड दीर्घकाळ स्थिर ठेवण्यासाठी डॉक्टर औषध सुचवू शकतात. काही लोक ते सुरू करतात. काही जण थांबतात आणि नंतर पुन्हा त्याचा विचार करतात. काहीही निवडलं तरी, हा निर्णय तुमचा आहे, आणि तो तुम्ही डॉक्टरांसोबत मिळून घ्यायचा आहे.
नेहा 29 वर्षांची आहे आणि नाशिकमधल्या एका शाळेत शिकवते. एका कठीण चढाला काही महिने उलटल्यावर, तिला आता पुन्हा स्वतःसारखं वाटतंय. तिच्या डॉक्टरांनी दीर्घकाळच्या औषधाचा विषय काढला आहे. तिच्या सासूबाईंना वर्षानुवर्षं गोळ्या घेण्याची काळजी वाटते, आणि नातेवाईक काय म्हणतील याचीही. तिच्या नवऱ्याला मात्र आणखी एक टप्पा येईल याची जास्त काळजी वाटते.
आपल्या बऱ्याच घरांमध्ये ही काळजी दोन्ही बाजूंनी ओढते. यातल्या कुठल्याही भीतीनं तुमच्यासाठी हा निर्णय घ्यायची गरज नाही.
ही माहितीपुस्तिका तुम्हाला कुठल्याच एका बाजूला ढकलत नाही. ती फक्त पर्याय स्पष्टपणे मांडते, म्हणजे तुम्ही तो तोलून बघू शकता आणि मग तुमचे स्वतःचे प्रश्न डॉक्टरांकडे घेऊन जाऊ शकता. या साच्यासाठी तुम्हाला ऐकायला मिळू शकणारं वैद्यकीय नाव म्हणजे बायपोलर, आणि ते लागू पडतं का हे फक्त डॉक्टरच सांगू शकतात. इथे काहीही निदान सांगितलेलं नाही, आणि इथलं काहीही आजच ठरवायची गरज नाही.
उपचारांच्या मार्गदर्शक सूचना ही योजना नियमितपणे पुन्हा तपासून बघायचा सल्ला देतात, म्हणजे वेळेनुसार तुम्ही डॉक्टरांसोबत तिच्यात बदल करू शकता.
| तुम्ही दीर्घकाळचं औषध घेतलं तर | तुम्ही थांबून इतर आधारांवर भर दिला तर | |
|---|---|---|
| ते कशी मदत करू शकतं | चाचण्यांमध्ये असं दिसून आलं की तपासलेली बहुतेक औषधं दीर्घकाळ घेतली, अगदी बरं असतानाही, तर आणखी एक टप्पा, चढाचा असो वा उताराचा, येण्याची शक्यता कमी झाली. | चाचण्यांमध्ये असं दिसून आलं की औषधाच्या जोडीला या साच्याबद्दल समजून घेणं आणि ठरवून केलेली थेरपी असली, तर आणखी एक टप्पा येण्याची शक्यता कमी झाली. |
| ते काय करत नाही | ते टप्पे येण्याची शक्यता कमी करतं, पण पूर्णपणे संपवत नाही. काही लोकांना ते घेत असतानाही टप्पे येतात. | चाचण्यांमध्ये हे आधार औषधाच्या जोडीनं वापरून बघितले, औषधाऐवजी नाही, त्यामुळं फक्त हेच आधार असले तर ते किती चांगलं काम करतात हे त्यातून कळत नाही. |
| त्याची किंमत काय असू शकते | दुष्परिणाम प्रत्येक औषधाचे वेगवेगळे असतात. काही औषधांसाठी नियमित रक्ततपासणी आणि डॉक्टरांकडे ठरावीक तपासण्या लागतात. | औषधांच्या चाचण्यांमध्ये, औषधाशिवाय जास्त लोकांना आणखी एक टप्पा आला. एखादा टप्पा काम, अभ्यास आणि कुटुंब या सगळ्यांवर ताण आणू शकतो. |
| हा निर्णय कसा घेतला जातो | मार्गदर्शक सूचना एका दीर्घकाळच्या औषधाबद्दल सांगतात की बहुतेक लोकांसाठी त्याला सगळ्यात भक्कम संशोधनाचा आधार आहे. डॉक्टर ते दुष्परिणाम, तपासण्या आणि तुमचं स्वतःचं आयुष्य यांच्याशी तोलून बघतात. काही लोकांना दुसरी औषधं जास्त चांगली लागू पडतात. | थांबणं हादेखील डॉक्टरांसोबतच घ्यायचा निर्णय आहे, कोणत्या सुरुवातीच्या खुणांवर लक्ष ठेवायचं आणि कधी पुन्हा विचार करायचा याच्या स्पष्ट योजनेसह. |
तपासण्यांबद्दल एक शब्द. या गटातल्या काही औषधांना, ज्यांना बरेचदा मूड स्थिर ठेवणारी औषधं (मूड स्टॅबिलायझर) म्हणतात, नियमित रक्ततपासणी लागते. या तपासण्यांमधून रक्तातलं औषधाचं प्रमाण आणि शरीर ते कसं सहन करतंय हे कळतं. इतर काही औषधांसाठी वजन, रक्तातली साखर आणि हृदयाचं आरोग्य यांची नियमित तपासणी लागते.
तुमच्या पुढच्या आयुष्यात बाळाचा विचार असू शकत असेल, तर त्याबद्दल लवकर विचारा, शक्यतो गरोदरपणाच्या आधीच. या गटातल्या काही औषधांच्या बाबतीत गरोदरपणाच्या आसपासच्या काळात योजनेत बदल करावा लागतो. तुम्ही गरोदर आहात असं कळलं, तर स्वतःहून काहीही बदलण्याआधी लगेच तुमच्या डॉक्टरांशी बोला.
औषध थांबवतानाही हीच काळजी लागू होते. अचानक थांबवल्यानं टप्पा येण्याची शक्यता वाढू शकते, म्हणून डॉक्टर तुमच्यासोबत हळूहळू, लक्ष ठेवून करायच्या बदलाची योजना आखतात. तुम्ही कोणतीही वाट निवडली तरी थेरपी देऊ करावी, कुटुंबासोबतची थेरपीसुद्धा, असा सल्लाही मार्गदर्शक सूचना देतात.
कधी एखाद्या उतारात आयुष्य जगण्यासारखं नाही असे विचार येऊ लागले, तर हे एकट्यानं पेलू नका. त्याच दिवशी डॉक्टरांपर्यंत पोहोचा, किंवा Tele-MANAS ला 14416 वर फोन करा, ही सरकारची मोफत मानसिक आरोग्य हेल्पलाइन आहे. आणीबाणीत 112 वर फोन करा.
तुम्हाला एकट्यानं किंवा एकाच वेळी सगळं ठरवायची गरज नाही. यातले काही प्रश्न तुमच्या पुढच्या भेटीत सोबत न्या. चांगल्या प्रश्नांमुळं त्या भेटीत तुम्ही आणि डॉक्टर मिळून निर्णय घेता.
मानसिक आरोग्याच्या उपचारांतल्या डिजिटल निर्णय-साधनांचा आढावा घेणाऱ्या एका अभ्यासात असं दिसलं की लोकांच्या मनाची आपल्या निवडींबद्दलची ओढाताण थोडी कमी झाली, पण याचा पुरावा कमकुवत आहे. दीर्घकाळचं औषध सुरू करणं, चालू ठेवणं किंवा थांबवणं हा तुम्ही डॉक्टरांसोबत मिळून घ्यायचा निर्णय असतो. तुमचा आधीचा इतिहास, तुमच्यासाठी काय महत्त्वाचं आहे आणि तुमची परिस्थिती हे सगळं डॉक्टर तोलून बघतात.
तुमच्या पुढच्या भेटीआधी, हा निर्णय घेताना तुम्हाला सगळ्यात जास्त कोणती एक गोष्ट जपायची आहे ते लिहून काढा: बरं राहणं, स्वतःसारखं वाटणं, काम, अभ्यास, किंवा कुटुंबाबद्दलचे बेत. मग वरच्या प्रश्नांपैकी सगळ्यात महत्त्वाचे वाटणारे दोन प्रश्न निवडा, आणि ते तुमच्या फोनवर ठेवा. घरातलं कुणी तुमच्यासोबत येणार असेल, तर ही यादी आधी त्यांच्यासोबत शेअर करा. एवढी छोटी यादी निर्णय तुमच्याच हातात ठेवते.
ही माहिती कुठून आहे
हे विचार करण्यास आणि विचारण्यास मदत करते. ही सल्ला किंवा चिठ्ठी नाही. डॉक्टरांसोबत निर्णय घ्या.