तुमचं भावंड आणि ऑटिझम

कदाचित तुमच्या भावंडाला काय झेपेल त्यानुसार बेत बदलत असतील. कदाचित सहली अर्ध्यातच आटोपत असतील, किंवा होतच नसतील. कदाचित तुमच्या आईवडिलांची पार ओढाताण होत असेल, आणि तुम्ही गुपचूप तो सोपा बनला असाल, जो त्रासात भर घालत नाही. कदाचित तुमचं तुमच्या भावंडावर प्रेम असेल आणि त्याच श्वासात तुम्हाला बाजूला पडल्यासारखंही वाटत असेल. यांतलं काहीही तुम्हाला वाईट भाऊ किंवा बहीण ठरवत नाही.

ही पुस्तिका तुमच्यासाठी आहे, तुमच्या भावंडासाठी नाही. काय चाललंय ते समजून घ्यायला, तुमच्या स्वतःच्या भावनांचा अर्थ लावायला, आणि स्वतः नाहीसं न होता त्यांच्या बाजूनं उभं राहायचे मार्ग शोधायला ती तुम्हाला मदत करेल.

रिया तक्रार करत नाहीये, आणि तुमच्याही हेच लक्षात आलं तर तुम्हीही तक्रार करत नाही आहात. भावंडावर प्रेम असणं आणि आपल्यालाही थोडं लक्ष हवंसं वाटणं, या दोन विरुद्ध गोष्टी नाहीत. दोन्ही एकाच वेळी खऱ्या असू शकतात.

तुमचं भावंड हे जग वेगळ्या पद्धतीनं अनुभवतं. तुमच्या लक्षातही येणार नाहीत असे रोजचे आवाज, उजेड आणि पोत त्यांना खरोखर असह्य होऊ शकतात, कारण इंद्रियांतले हे फरक ऑटिझमचा खरा आणि मुख्य भाग आहेत. भडका उडणं म्हणजे हट्ट किंवा वाईट वागणं नाही; तिथं मज्जासंस्थेची मर्यादा संपलेली असते.

ते संवादही वेगळ्या पद्धतीनं साधतात, आणि ती दरी दोन्ही बाजूंनी आहे. तुमच्या भावंडाला जोडून घेताच येत नाही असं नाही, तर तुमची ठेवण आणि त्यांची ठेवण एकमेकांचा अर्थ वेगवेगळ्या पद्धतीनं लावतात. संशोधकांनी काही माणसांना एक गोष्ट एकमेकांना पुढं सांगायला लावली, तेव्हा ऑटिस्टिक माणसांना दुसऱ्या ऑटिस्टिक माणसांचं व्यवस्थित कळत होतं; चुका मुख्यतः ऑटिस्टिक आणि ऑटिस्टिक नसलेल्या माणसांमध्ये होत होत्या. म्हणून जेव्हा तुमचं भावंड तुम्हाला अपेक्षित असलेल्या पद्धतीनं प्रतिसाद देत नाही, तेव्हा तो सहसा नाकारणं नसतो. ती एक वेगळी भाषा असते.

तुम्हाला हे नुसतं वाटत नाहीये. संशोधकांनी अनेक अभ्यास एकत्र करून पाहिले, तेव्हा ऑटिस्टिक मुलांची भावंडं खरोखरच थोडं जास्त ओझं उचलत असल्याचं दिसलं: थोडी जास्त काळजी आणि उदासी, आणि भावंडांच्या नात्यात कधी कधी जास्त अवघडपणा. पण याची दुसरी बाजूही आहे, आणि ती महत्त्वाची आहे: बहुतेक भावंडं एकंदरीत ठीक असतात, विशेषतः जेव्हा त्यांना आधार मिळतो आणि हे ओझं एकट्यानं उचलायला त्यांना सोडलं जात नाही.

बऱ्याच भारतीय कुटुंबांमध्ये, पुढं जाऊन काळजी भाऊ किंवा बहिणीनंच घ्यायची, हेही गुपचूप गृहीत धरलेलं असतं, आणि कुणी ते मोठ्यानं बोलायच्या आधीच तुम्हाला ते ओझं जाणवत असेल. इथली भावंडं आपल्या ऑटिस्टिक भावाकडे किंवा बहिणीकडे इतकं लक्ष देतात, की स्वतःच्या अडचणींचा उल्लेखही ती जेमतेम करतात. यातलं थोडं उचलणं हा कुटुंबाचाच भाग आहे. पण हे सगळंच, तेही गुपचूप उचलणं, एका तरुण माणसासाठी फार जास्त होतं.

कदाचित एक साधी सहल हवीशी वाटते म्हणून तुम्हाला अपराधी वाटत असेल. कदाचित चारचौघांत तुम्हाला लाज वाटली असेल, आणि मग त्याबद्दल तुम्हीच स्वतःचा तिरस्कार केला असेल. कदाचित इतकं सगळं तुमच्याच घरावर पडतं म्हणून तुम्हाला राग येत असेल, आणि मग त्या रागाचीच लाज वाटत असेल. यांतली कोणतीही भावना तुम्हाला वाईट भावंड ठरवत नाही, आणि त्या दाबून ठेवल्यानं त्या फक्त जड होत जातात.

खरं हे आहे की तुमचं स्वतःचं आयुष्य असण्याचा तुम्हाला पूर्ण हक्क आहे: तुमचे मित्र, तुमच्या आवडी, तुमचे वाईट दिवस, तुमची स्वप्नं. भावंडावर प्रेम करण्यासाठी ते सगळं सोडून द्यावं लागत नाही. स्वतः एक अख्खा माणूस म्हणूनही जगू शकणारं भावंड सगळ्यांसाठी जास्त चांगलं असतं, तुमच्या भावंडासाठीसुद्धा.

तुम्हाला तुमचं भावंड दुरुस्त करायची गरज नाही आणि अख्खं घर चालवायचीही गरज नाही. तुम्ही देऊ शकता त्यांतल्या सर्वात प्रेमळ काही गोष्टी छोट्या असतात आणि त्यांच्या पद्धतीनं असतात: एखादी दोघांना आवडणारी गोष्ट, शेजारी बसून शांतपणे केलेला एखादा उद्योग, आणि त्यांनी काही करून दाखवावं अशी मागणी न करणारी एक स्थिर सोबत. तुमच्या भावंडाशी त्यांच्या भाषेत जोडून घ्या, त्यांना तुमच्या भाषेत ओढून नाही.

हे ओझं कधी फारच जड वाटायला लागलं, किंवा तुम्हाला बरेचदा उदास वाटत असेल किंवा काळजी लागून राहिली असेल, तर ते विश्वासाच्या एखाद्या मोठ्या माणसाला सांगण्यासारखं आहे. तुमच्यासारखी कुटुंबं समजून घेणारे समुपदेशक मदत करू शकतात, आणि ऑटिस्टिक मुलांच्या इतर भावंडांना भेटता येईल असे गट तुम्हाला कितीतरी कमी एकटं वाटायला लावतात आणि निभावून न्यायचे खरे मार्गही शिकवतात. मदतीसाठी हात पुढं करणं म्हणजे कुटुंबाला तोंडघशी पाडणं नाही. तुम्हीही ठीक आहात याची खात्री करून घेणं आहे.