ऑटिस्टिक माणसावर प्रेम करताना

कदाचित तुम्ही आडवळणानं सुचवता की तुम्हाला वाईट वाटलंय, आणि त्यांच्या ते लक्षातच येत नाही. कदाचित ते अख्खी संध्याकाळ गप्प राहतात आणि तुम्हाला दार बंद केल्यासारखं वाटतं. कदाचित एखादा बेत बदलतो आणि त्यांना तो बदल पेलवतच नाही, किंवा एखाद्या पार्टीनंतर ते पूर्ण गळून जातात आणि तुम्हाला मात्र अजून थांबायचं असतं. तुमचं एकमेकांवर प्रेम आहे, तरीही तुम्ही पुन्हा पुन्हा एकाच भिंतीच्या दोन बाजूंना जाऊन उभे राहता.

सुरुवातीलाच एक गोष्ट धरून ठेवण्यासारखी आहे. बहुतेक ऑटिस्टिक प्रौढांना प्रेमाचं नातं हवं असतं, आणि त्यांचं तसं नातं असतंही; आणि एखादं जोडपं किती सुखी आहे हे ते एकमेकांना किती समजून घेतात यावर ठरतं, ऑटिस्टिक जोडीदार किती कमी ऑटिस्टिक आहे यावर नाही. हेतू तुमच्या जोडीदाराला दुरुस्त करण्याचा नाही. तो ही चुकामूक थांबवण्याचा आहे.

हे पुस्तक कोणावरही कोणतंही लेबल लावत नाही. तुमच्या दोघांमध्ये खरंतर काय घडतंय ते तुम्हाला दिसावं, आणि हे अंतर कमी करणारे छोटे बदल कोणते ते कळावं, यासाठी ते मदत करेल.

यात दोघांपैकी कोणीही खलनायक नाही. अंजली जवळिकेसाठी हात पुढं करते आहे. कबीर स्वतःला सावरण्यासाठी हात पुढं करतो आहे. एकमेकांवरचं प्रेम संपलं म्हणून ते भांडत नाहीत. त्यांच्या दोघांची मनं किती वेगवेगळ्या ठेवणीची आहेत, हे त्यांना कोणी कधी समजावूनच सांगितलं नाही, म्हणून त्यांची चुकामूक होते.

कित्येक वर्षं असं म्हटलं जायचं की ऑटिस्टिक माणसांना दुसऱ्याचं मन कळत नाही. खरं चित्र याहून कितीतरी जास्त दोन्ही बाजूंचं आहे. संशोधकांनी माणसांना एक गोष्ट एकाकडून दुसऱ्याकडे पुढं सांगायला लावली, तेव्हा ऑटिस्टिक माणसांना दुसरी ऑटिस्टिक माणसं व्यवस्थित समजली, आणि ऑटिस्टिक नसलेल्या माणसांना आपापसात व्यवस्थित समजलं; सगळ्यात जास्त गळती झाली ती मिश्र जोड्यांमध्ये. अडचण तुमच्या दोघांच्या ठेवणींच्या मधे आहे, तुमच्यापैकी कुणाच्याही आत नाही.

म्हणून तुमचा जोडीदार तुमचा इशारा पकडत नाही, तेव्हा त्यामागे बहुतेक वेळा थंडपणा नसतो. तुम्हाला जो इशारा अगदी उघड वाटतो, तो अशा भाषेत लिहिलेला असतो जी त्यांचं मन आपोआप वाचत नाही; आणि उलट बाजूनंही तेच खरं आहे. तुमच्यासारख्या जोडप्यांमध्ये खरे अडथळे खरोखर हेच असतात, एकमेकांशी बोलणं आणि एकमेकांच्या भावना वाचणं; आणि ज्या जोडप्यांचं चांगलं चालतं, ती अशी असतात जी एकमेकांच्या बलस्थानांचा आधार घेतात आणि गोष्टी स्पष्ट शब्दांत सांगतात.

यातून बाहेर पडायचा मार्ग म्हणजे त्याच चक्राच्या आत अजून जोर लावणं नाही. मार्ग हा आहे: एखाद्या शांत दिवशी, दोघांनी मिळून, या चक्राला मोठ्यानं नाव द्या, आणि प्रत्येकानं काय वेगळं करायचं ते ठरवा. "मला शांतता हवी आहे, तुझ्यापासून दूर जायचं नाही" असं सांगणारा एक स्पष्ट संकेत, आणि ते पुन्हा भरून आल्यावर एकमेकांशी जोडलं जाण्यासाठी राखून ठेवलेली एक ठरलेली वेळ.

बाहेरच्या जगात तुमचा जोडीदार कदाचित मास्किंग करत असेल, म्हणजे आपण खरे कसे आहोत ते झाकून टाकत असेल: सगळं ठीक आहे असं दिसावं म्हणून मेहनत घेणं, नजरेला नजर नेमकी तेवढीच देणं, आणि इतरांना दिसतो त्यापेक्षा कितीतरी जास्त खर्च करायला लावणारा गोंगाट व इकडतिकडच्या गप्पा सांभाळणं. मास्किंग हे खरंखुरं काम आहे, आणि ते थकवणारं आहे. घरी पोहोचेपर्यंत त्यांची टाकी बऱ्याचदा रिकामी झालेली असते.

पुरेसा विसावा न मिळता हा भार साचत गेला, तर त्याचं रूपांतर एका खोल थकव्यात होऊ शकतं, ज्याला कधीकधी ऑटिस्टिक बर्नआउट म्हणतात; तेव्हा अगदी साध्या गोष्टीही फार होऊन बसतात. यातून सावरायला मदत करतं ते म्हणजे स्वीकार, जास्त शांत आणि कमी मागणी करणारं घर, आणि मास्क उतरवून फक्त स्वतः असू देण्याची मुभा. तुम्ही देऊ शकता ती सगळ्यात प्रेमळ गोष्ट म्हणजे अशी जागा, जिथं त्यांना काही बनून दाखवावं लागत नाही.

इंद्रियांतला हा फरक ऑटिझमचा मूळ भाग आहे, मोठं होताना सुटून जावी अशी एखादी लहर नाही. तुम्हाला जे हॉटेल उत्साहानं भरलेलं वाटतं, ते त्यांच्यासाठी त्रासदायक असू शकतं. टोचणारा शर्ट, फडफडणारी ट्यूबलाईट, गोंगाटाचा एखादा कार्यक्रम, या किरकोळ तक्रारी नाहीत; ही एक मज्जासंस्था आहे, जी झेपेल त्यापेक्षा जास्त आत घेते आहे.

त्यांच्या इंद्रियांचा विचार करून तुम्ही आखणी करता, तेव्हा तुम्ही त्यांचे लाड करत नसता; दिवसभर ते जी किंमत मोजतात, ती तुम्ही कमी करत असता. जरा शांत टेबल, गोंगाटाच्या कार्यक्रमातून बाहेर पडायची आधीच ठरवलेली सोय, काहीही न बोलता दिलेले हेडफोन, पाहुणे येण्याआधी दिलेली आगाऊ कल्पना: हे छोटे बदल सांगतात, "हे जग तुझ्यावर कसं आदळतं ते मला दिसतंय, आणि मी तुझ्या पाठीशी आहे."

ज्या जोडप्यांचं छान फुलतं, ती अशी नसतात जिथं ऑटिस्टिक जोडीदार सगळ्यात जास्त जोरात मास्क करतो. ती अशी असतात जी एकमेकांना समजून घेतात आणि एकमेकांच्या बलस्थानांना धरून चालतात. म्हणून पूल दोन्ही बाजूंनी बांधा.

त्याच त्याच जखमा पुन्हा पुन्हा फिरून येत असतील, किंवा तुमच्यापैकी एकाला किंवा दोघांनाही या संसारात एकटं वाटत असेल, तर ते गांभीर्यानं घेण्यासारखं आहे; आणि मदत मागणं म्हणजे तुमचं अपयश नाही. ऑटिस्टिक आणि ऑटिस्टिक नसलेली, अशी दोन्ही प्रकारची मनं समजणारे समुपदेशक तुम्हा दोघांना एक समाईक भाषा उभी करायला मदत करू शकतात, म्हणजे तुमच्यापैकी कुणालाही आपण जसे आहोत ते सोडून द्यावं लागणार नाही.

मदतीकडे हात पुढं करणं ही नातं मोडल्याची खूण नाही. हे नातं एवढ्या मेहनतीच्या लायकीचं आहे, असं दोन माणसांनी ठरवणं आहे. तुमच्या जोडीदाराला काही इलाजाची गरज नाही, आणि तुम्हालाही नाही. मदत करतं ते म्हणजे दोन्ही बाजूंनी समजून घेणं, आणि तुम्ही मिळून करता ते काही प्रामाणिक बदल.