तुमच्यासाठी ही मालिका
न्यूरोडायव्हर्जन्सAuDHD मनासोबत जगताना
ऑटिस्टिक आणि ADHD दोन्ही असणाऱ्या, एकाच वेळी नवं आणि तेच ते मागणाऱ्या मनासाठी एक शांत मार्गदर्शक: ते अखेर चपखल बसणाऱ्या आयुष्यात स्थिरावू शकतं.
एका मनात दोन ओढी
AuDHD मन एकाच वेळी ऑटिस्टिक आणि ADHD असतं. एकाच श्वासात त्याला नवं काहीतरी हवं असतं आणि तेच ते, ओळखीचंही हवं असतं. मेंदूच्या या दोन खऱ्या ठेवणी एकत्र नांदतात; हा तुमच्यातला दोष नाही.
एकाच डोक्यात दोन माणसं राहतायत असं तुम्हाला नेहमीच वाटत आलं असेल, तर त्यामागं हे कारण असू शकतं. तुमचा एक भाग आवड, हालचाल आणि पुढची नवी गोष्ट यांच्या मागं धावतो. दुसऱ्या भागाला ठरलेली घडी, तेच ते, आणि स्थिरावायला वेळ हवा असतो. दोन्ही खरे आहेत. दोन्ही तुम्हीच आहात.
ऑटिस्टिक मन आणि ADHD मन एकत्र चालतात, तेव्हा त्याला काही जण AuDHD म्हणतात. या दोन्ही गोष्टी एकत्र असणं सामान्य आहे. म्हणून तुम्हाला दोन दिशांना ओढल्यासारखं वाटत असेल, तर असे फक्त तुम्हीच नाही, अजिबातच नाही.
- ADHD ची ओढ आवड, हालचाल आणि नवेपणाकडे जाते.
- ऑटिस्टिक ओढ ठरलेली घडी, तेच ते आणि शांतता यांच्याकडे जाते.
- त्या तुमच्याशी भांडत नाहीत. तुमचा मेंदू ज्या पद्धतीनं घडलाय, त्याच दोन्ही आहेत.
अजून जाणून घ्यायचे असेल तर
म्हणूनच एका भागाला साजेसा सल्ला दुसऱ्या भागाची घडी विस्कटू शकतो. नवेपणाचा एक झटका ADHD बाजूला जागं करतो आणि ऑटिस्टिक बाजूला हादरवतो. कडक ठरलेली घडी ऑटिस्टिक बाजूला शांत करते आणि ADHD बाजूला कंटाळवाणी वाटते. जिंकणारा कोण ते ठरवणं हे उद्दिष्ट नाही. दोन्ही ओढींना त्यांना जे हवं आहे त्यातलं थोडं थोडं देणं, हे आहे.
आज असा एक क्षण आठवा, जेव्हा तुम्हाला एकाच वेळी नवेपणा हवा होता आणि शांतताही. त्याबद्दल काही ठरवून न टाकता तो नुसता लक्षात घ्या. दोन दिशांची ती ओढ म्हणजे तुमचं AuDHD मन, ते ज्यासाठी घडलंय तसंच काम करत आहे.
तुम्हाला दोन दिशांना का ओढल्यासारखं वाटतं
या दोन ओढी म्हणजे तुमचा मेंदू ज्या पद्धतीनं घडलाय त्यातले खरे फरक आहेत, आणि ते अगदी लहानपणापासून तिथं आहेत. हा आळस नाही, स्वभावातला दोष नाही, आणि आतापर्यंत तुम्ही निस्तरायला हवी होती अशी विसंगतीही नाही.
रेवा एकोणतीस वर्षांची आहे आणि पुण्यातल्या एका स्टुडिओसाठी डिझाइन करते. लहानपणी ती हुशार, शहाणी मुलगी होती, आणि तरीही स्वतःच्या डोक्यात तिला कधीच स्वस्थ बसता यायचं नाही. एखाद्या विषयात ती आठवडेच्या आठवडे हरवून जायची, आणि मग दोन मिनिटांचा एक ईमेल सुरूच करता यायचा नाही. आपण नुसतेच बेभरवशाचे आहोत असं तिला वाटायचं. वर्षानुवर्षं ती स्वतःलाच दोष देत राहिली.
प्रत्यक्षात घडत होतं ते हे: मेंदूच्या दोन ठेवणी एकाच वेळी चालू होत्या. ऑटिस्टिक बाजूला खोली, तेच ते, आणि स्पष्ट नियम हवे होते. ADHD बाजूला नवेपणा हवा होता आणि कंटाळवाण्या गोष्टी सुरूच करता येत नव्हत्या. यांतली एकही गोष्ट दोष नाही. दोन्ही मिळून मन घडण्याची एक जरा कमी दिसणारी पद्धत होते, इतकंच.
भारतातल्या अनेक घरांत निकाल पटकन लागतो: फार हळवा, फार विस्कळीत, जरा जुळवून घे. त्या निकालाला आतली मेंदूची ठेवण दिसतच नाही. तुम्ही सामान्य होण्यात कमी पडत नव्हता. तुम्ही असं मन चालवत होता, ज्याला वेगळी मांडणी लागते.
वर्षानुवर्षं मला वाटायचं की मी दोन बिघडलेली माणसं आहे. खरं तर मी एकच अख्खी व्यक्ती होते, दोन पद्धतींनी घडलेली.
रेवा, २९
अजून जाणून घ्यायचे असेल तर
दोन्ही एकत्र तोलून धरणं हेच स्वतःहून थकवणारं असू शकतं. जग एका वेळी एकाच प्रकारच्या मनासाठी बनलेलं आहे, आणि तुमचं मन दोन प्रकारचं आहे. यांतलं फक्त एकच होण्याचा प्रयत्न तुम्ही सोडून दिलात, की आतला सततचा वाद शांत होत जातो, आणि तुम्ही आपल्या मनाविरुद्ध नाही तर मनासोबत काम करायला लागता.
तुम्ही ज्याला स्वतःचा दोष म्हणत आला आहात अशी एक गोष्ट लिहून काढा. ती दोष नसून दोन ओढींची भेट तर नाही ना, हे स्वतःला विचारा. त्या जरा मऊ उजेडात ती पुन्हा वाचा.
ठीक दिसण्याची किंमत
मास्किंग म्हणजे तुम्ही ठीक दिसावं म्हणून तुमचं मन खरोखर कसं चालतं ते लपवण्याचं काम. त्यासाठी खरी मेहनत लागते, आणि काळासोबत ती तुम्हाला झिजवत जाते.
अनेक AuDHD प्रौढ लहानपणीच इतरांची नक्कल करायला, बोलायचं ते आधीच ठरवून ठेवायला, स्वस्थ बसायला, आणि जे झेपेनासं होतं ते आत गिळून टाकायला शिकतात. याला मास्किंग म्हणतात. बाहेरून हे अगदी सहज दिसू शकतं. आतून मात्र ते सततचं काम असतं.
वर्षानुवर्षं तुम्ही मास्क करत राहिलात, आणि आजूबाजूच्या अपेक्षा तुम्हाला साजेशा नसल्या, की ती मेहनत साचून एक खोल थकवा तयार होऊ शकतो. काही जण त्याला बर्नआउट म्हणतात: असा एक काळ, जेव्हा ऊर्जा, कौशल्यं आणि सहनशक्ती या सगळ्याच एकदम खाली येतात. तुम्ही अधिकच बिघडत चालला आहात असं हे नाही. हे असं मन आहे जे विश्रांतीशिवाय चढ चढत राहिलं आहे.
अजून जाणून घ्यायचे असेल तर
मास्किंगमधून येणारा बर्नआउट म्हणजे नेहमीचा थकवा किंवा मन उदास राहणं नव्हे. फार थोडा आधार असताना ठीक दिसण्यासाठी बराच काळ रेटून पुढं गेल्यावर तो बहुतेक वेळा येतो. विश्रांती, कमी झालेल्या अपेक्षा, आणि जसे आहात तसं असू देणं यांनी तो हलका व्हायला मदत होते. त्याला एक नाव आहे हे कळणं, हाच पहिला दिलासा असू शकतो.
आज तुम्ही ज्या एका ठिकाणी मास्क धरून ठेवला, ती जागा लक्षात घ्या: एखादी मीटिंग, एखादं जेवण, एखादा फोन. त्यासाठी किती मेहनत लागली एवढंच नुसतं लक्षात घ्या. तो आत्ताच उतरवायची गरज नाही. तो दिसणं हीच सुरुवात आहे.
ताण ओझ्याचा आहे, तुमचा नाही
मास्क वागवत राहणं हे जास्त ताणतणाव, जास्त काळजी आणि मन उदास राहणं यांच्याशी जोडलेलं आहे. हे ओझं जुळवून घेण्यासाठी रोज कराव्या लागणाऱ्या मेहनतीतून येतं, तुमच्या आत काही बिघडलंय म्हणून नाही.
संशोधक ऑटिस्टिक आणि AuDHD प्रौढांचा पाठपुरावा करतात, तेव्हा मास्किंगचा ताण जास्त ताणतणाव, काळजी आणि मन उदास राहणं यांच्याशी जोडलेला असल्याचं दिसतं. नुकसान मनात नाही. ते मन लपवण्याच्या किमतीत आहे, रोजच्या रोज, अशा जगात जे त्या मनासाठी बनलेलंच नव्हतं.
हे महत्त्वाचं आहे, कारण त्यानं दोष तुमच्यावरून हटतो. तुमचं मन बिघडलेलं आहे म्हणून तुम्हाला काळजी वाटते किंवा उदास वाटतं, असं नाही. तो थकवा म्हणजे मास्किंगचं बिल आहे, आणि बिलं कमी करता येतात.
लक्षात ठेवा
मास्क आणखी चांगला करणं हे ध्येय नाही. मास्कची गरजच कमी होणं हे ध्येय आहे: सुरक्षित माणसं, रास्त सोयी, आणि अशा जागा जिथं दुसरं कोणीतरी असल्याचं नाटक तुम्हाला करावं लागत नाही.
तुम्ही जरा जास्त स्वतः असू शकता अशी एक व्यक्ती किंवा एक जागा सांगा. या आठवड्यात तिथं दहा प्रामाणिक मिनिटं घालवताना स्वतःला डोळ्यांसमोर आणा. ओझं कमी करणं म्हणजे असंच दिसतं.
खरंच काय मदत करतं
मदत खरी आहे, आणि तिचा बहुतांश भाग दुरुस्त करण्याबद्दल नाही, तर साजेसं जुळवण्याबद्दल आहे. स्वतःला समजून घेणं, छोट्या सोयी, सुरक्षित जागी मास्क उतरवणं, आणि आधार, या सगळ्यांची मदत होते, आणि बहुतेक वेळा एकत्रच.
हे सगळं तुम्हाला एकट्यानं, किंवा एकाच वेळी निभावून न्यायची गरज नाही. AuDHD मनाला मदत करणाऱ्या गोष्टी बहुतेक वेळा एकत्र वापरल्यावरच सर्वात चांगल्या चालतात.
- स्वतःचं मन कसं चालतं ते समजून घेणं, स्वतःला कमी दोष देत.
- घरात आणि कामात छोट्या सोयी, तुम्ही ज्या पद्धतीनं चालता त्याला साजेशा.
- सुरक्षित जागी मास्क उतरवणं, आणि तुमची ऊर्जा आणि इंद्रियं जपणं.
- ज्यांना हे समजतं अशा माणसांचा आधार, आणि तुम्हाला हवं तेव्हा तज्ज्ञाचाही आधार.
भगभगीत उजेड, गोंगाट आणि काही विशिष्ट पोत AuDHD मनाला फार होऊ शकतात, म्हणून इंद्रियं जपणं म्हणजे नखरे नाहीत, ती निगा आहे. आठवडाभर आपली ऊर्जा जपून वाटून घेणं म्हणजे आळस नाही, बर्नआउट दूर ठेवण्याची तीच पद्धत आहे.
डॉक्टर किंवा थेरपिस्टही मदत करू शकतात. तुम्हाला साजेसं मिश्रण कोणतं, याबद्दल ते बोलू शकतात; त्यात बोलण्याची थेरपी असू शकते, आणि ADHD बाजूसाठी काही प्रौढ निवडतात ते औषधही असू शकतं. तज्ज्ञाकडे जाणं म्हणजे तुमच्याबद्दलचा निकाल नाही. त्यातून जास्त माहिती आणि जास्त पर्याय मिळतात.
लक्षात ठेवा
चांगले डॉक्टर तुमचं अख्खं आयुष्य पाहतात, काम, झोप, इंद्रियांवरचं ओझं, नातेसंबंध, नुसतं एकच लक्षण नाही. आधार म्हणजे काळासोबत जुळवून घेत जाणारं एक बोलणं आहे, वरून हातात दिलेलं एकच लेबल नाही.
या आठवड्यात तुम्ही मागू शकाल अशी एक छोटी सोय लिहून काढा: तुमच्या टेबलावरचा जरा मंद उजेड, एक शांत तास, तोंडी सूचनेऐवजी लिहून दिलेली स्पष्ट सूचना. ती तुमच्या फोनवर साठवून ठेवा.
जे मन तुमच्याकडे आहे, त्याच्याशी प्रेमानं वागणं
एकाच प्रकारचं मन असल्यासारखं भासवण्यात तुमची वर्षं गेली. सर्वात जास्त मदत करणारा बदल म्हणजे आपलं मन बिघडलेलं नाही, वेगळं आहे, असं मानणं.
रेवानं छोट्या गोष्टींपासून सुरुवात केली. आठवड्यातल्या कोणत्या भागाला ठरलेली घडी लागते आणि कोणत्या भागाला नवेपणा, हे तिनं शिकून घेतलं, आणि दोन्ही एकाच तासात कोंबणं थांबवलं. तिनं एका मैत्रिणीला सांगितलं, आणि त्या मैत्रिणीला ते खरोखरच समजलं. स्वतःला बिघडलेली म्हणणं तिनं थांबवलं. काही आठवडे अजूनही तिला झेपेनासे व्हायचे. पण स्वतःच्याच डोक्यातला कठोरपणा शांत होत गेला, आणि त्यानं बाकी सगळंच बदललं.
अनेकांना आपलं मन AuDHD आहे हे आयुष्यात उशिराच कळतं, अनेकदा वर्षानुवर्षं मास्किंग केल्यानंतर, आणि उशिरा आलेली ती समज नवी अडचण आणण्यापेक्षा बहुतेक वेळा दिलासाच आणते. AuDHD मनासोबत खऱ्या देणग्याही येतात: जे आवडतं त्यावरची खोल एकाग्रता, वेगळ्या वाटेच्या कल्पना, प्रामाणिकपणा, आणि इतरांच्या नजरेतून सुटून जाणारी एक पाहण्याची रीत. खूप प्रयत्न करत असलेल्या एका जिवलग मित्राशी तुम्ही जसं बोलाल, तसंच स्वतःशी बोला.
जे मन दोन असल्यासारखं वाटायचं, त्याचंच अखेर साजेसं जुळणारं एक आयुष्य होऊ शकतं.
अजून जाणून घ्यायचे असेल तर
AuDHD मनासोबतची प्रगती सरळ रेषेत होत नाही. काही आठवडे ठरलेली घडी टिकते आणि ऊर्जाही पुरते, काही आठवडे तसं होत नाही. हा त्याचा आकारच आहे, अपयश नाही. जे उपयोगी पडलं ते ठेवा, जे आठवडे तसे गेले नाहीत त्यांना माफ करा, आणि "मी अजून चांगलं निभावायला हवं होतं" हे भाषण स्वतःला न देता पुन्हा सुरुवात करा. स्वतःचा स्वीकार म्हणजे हार मानणं नाही. तेच तुम्हाला जपतं.
तुमच्या बाजूनं
तो थकवा कधी "आता मला हे झेपत नाही" इथवर पोहोचला, तर ती भावना अनेकांना येते आणि तिच्यापर्यंत मदत पोहोचू शकते, ती कमजोरी नाही. खाली दिलेल्या क्रायसिस कार्डवर अशी माणसं आहेत ज्यांच्यापर्यंत तुम्ही कधीही पोहोचू शकता.
आज रात्री, तुमच्या मनानं आज चांगली केलेली एक गोष्ट सांगा, कितीही छोटी असली तरी, आणि तुम्ही स्वतःला स्वतः असू दिलं असा एक क्षणही सांगा. ते दोन्ही लिहून ठेवा. आठवडाभर हे करा, आणि तुमच्या डोक्यातला आवाज मऊ व्हायला लागताना पाहा.
ही माहिती कुठून आहे
अधिक वाचनासाठी
हे मार्गदर्शक समजून घेण्यास मदत करते. हे निदान नाही. त्यासाठी डॉक्टरांना भेटा.