तुमचं भावंड आणि वेगळे अनुभव

कदाचित तुमच्या भावानं खोलीतून बाहेर येणं बंद केलं असेल. कदाचित तुमची बहीण कुजबुजत सांगू लागली असेल की शेजारी तिच्यावर पाळत ठेवतायत. कदाचित एखाद्या रात्री आरडाओरडा झाला असेल, घाईघाईनं डॉक्टरांकडे जावं लागलं असेल, आणि बंद दाराआड बरंच बोलणं झालं असेल ज्यात तुम्हाला घेतलं नव्हतं. त्यानंतर घर अगदी पहिल्यासारखं राहिलं नाही.

कुटुंबाचं लक्ष आता एकाच दिशेला वाहतं. चांगल्या आणि कठीण आठवड्यांनुसार बेत बदलत राहतात. नातेवाईक असे प्रश्न विचारतात ज्यांची उत्तरं कुणालाच द्यायची नसतात. यातलं काहीच तुम्ही निवडलं नाही, आणि तरीही त्यातलं थोडं ओझं तुम्ही वाहताय. भाऊ-बहिणींनाही हा ताण जाणवू शकतो. कुटुंबांवरच्या एका छोट्या अभ्यासात, भावंडांनी आई-वडिलांपेक्षाही जास्त त्रास आणि ओझं जाणवत असल्याचं सांगितलं.

ही पुस्तिका तुमच्या भावंडावर कुठलंही लेबल लावत नाही. त्यांच्यासोबत काय घडतंय हे फक्त डॉक्टरच सांगू शकतात. तुम्ही जे जगताय ते समजून घ्यायला, आणि तुम्ही जे वाहत आलात ते ओळखायला ही इथे आहे.

कुणी बोलत नसतानाही तुमच्या भावंडाला एखादा आवाज ऐकू येऊ शकतो. इतरांना न दिसणाऱ्या गोष्टी त्यांना दिसू शकतात. किंवा कुटुंबात इतर कुणालाच न पटणारा एखादा ठाम विश्वास त्यांच्या मनात असू शकतो. त्यांच्यासाठी हे अगदी खरं वाटू शकतं. बरेचदा, हे खरं नाही हे त्यांच्या लक्षातच येत नाही.

हे अनुभव तुमच्या भावंडासाठी भीतीदायक आणि त्रासदायक असू शकतात. त्यांच्यामुळं तुमच्या भावंडाचं वागणंही बदलू शकतं. त्यामुळं तुमच्या ओळखीचा भाऊ किंवा बहीण वेगळं वागू शकतं, किंवा लोकांवर संशय घेऊ लागू शकतं. ते तुम्हाला नाकारतायत, असं मनाला लावून न घ्यायचा प्रयत्न करा. अशा अनुभवांतून जाणाऱ्या माणसांमध्ये हिंसा तुलनेनं कमीच आढळते. ते कुणाला इजा करण्यापेक्षा, इतरांकडून त्यांनाच इजा होण्याची शक्यता जास्त असते.

तुमच्या भावंडानं हे निवडलं नाही, आणि हे तुमच्यामुळं झालेलं नाही. हा आरोग्याचा त्रास आहे, शिक्षा किंवा शाप नाही. यावर उपचार आहेत: औषधं, बोलून करायची थेरपी, आणि रोजच्या व्यवहारातली मदत.

हे अनुभव कुटुंबात चालत येऊ शकतात, म्हणून तुम्हाला मनातल्या मनात प्रश्न पडत असेल: माझ्या बाबतीतही असं होईल का? हा रास्त प्रश्न आहे, आणि त्याला प्रामाणिक उत्तर मिळायला हवं. कुटुंबात असं काही नसलेल्या माणसापेक्षा तुमची शक्यता जास्त आहे. पण जास्त शक्यता म्हणजे हे होणारच, असं नाही.

काही गोष्टी तुमच्या हातात आहेत. गांजा आणि तसल्या नशेच्या पदार्थांपासून दूर राहा. हे अनुभव सुरू करू शकतात असं माहीत असलेल्या काही नशेच्या पदार्थांपैकी गांजा एक आहे. तुमची झोपही जपा, विशेषतः परीक्षांच्या काळात. काही माणसांमध्ये झोप कमी पडल्यानंही हे अनुभव सुरू होऊ शकतात. तुम्हाला कधी स्वतःबद्दल काळजी वाटली, तर विश्वासातल्या एखाद्या मोठ्या माणसाला सांगा. तुम्हाला खूप त्रास होत असेल आणि रोजचं आयुष्य हातातून निसटत असेल, तर डॉक्टरांनी तुम्हाला उशीर न करता पाहावं, असं मार्गदर्शक सूचना सांगतात.

आजाराला तुमच्या भावंडापासून वेगळं करून पाहणंही मदत करतं. आजारानं तुमच्या कुटुंबाकडून जे हिरावलं त्याबद्दल तुम्ही रागावू शकता, आणि तरीही आत असलेल्या माणसावर प्रेम करू शकता. तुम्हाला यातलं एकच निवडायची गरज नाही.

वाईट वळणाची पहिली खूण दिसते का, म्हणून तुम्ही भावंडावर बारीक लक्ष ठेवत असाल. ते झोपतायत का? जवळ कुणी नसताना ते कुणाशी बोलतायत का? चुलत-मावस भावंडं घरी आली की तुम्ही त्यांच्यासाठी सारवासारव करत असाल, किंवा शेजाऱ्यांना कारणं सांगत असाल. नातेवाईकांच्या त्याच त्याच प्रश्नांना पुन्हा पुन्हा उत्तरं देत असाल. कुणी त्याला काम म्हणत नसलं, तरी हे सगळं कामच आहे.

तुम्ही कदाचित तुमच्या मित्रांपेक्षा लवकर मोठे झाला असाल. कधीच तुमची नसायला हवी होती अशी घरातली कामं तुम्ही अंगावर घेतलीत. कुटुंबाला एक काळजी कमी व्हावी म्हणून स्वतःच्या अडचणी छोट्या ठेवल्यात. लोक तुम्हाला समजूतदार म्हणाले, पण खरं तर तुम्ही तुमच्या वयाला झेपेल त्यापेक्षा जास्त ओझं वाहत होता. हे तुमच्याबद्दल वाटत असेल, तर हा तुमचा कमकुवतपणा नाही. कुठल्याही वयात हे खूप मोठं ओझं आहे.

तुम्ही कदाचित अजून दूरच्या गोष्टीसाठीही सज्ज राहत असाल. तुमचं भावंड बरं होईल का? आई-वडील म्हातारे झाल्यावर त्यांना कोण सांभाळणार? ते गुपचूप तुमच्यावर येऊन पडेल का? याबद्दल प्रामाणिकपणे विचार करणं ठीक आहे. उपचारांनी हे अनुभव बरेचदा चांगले आटोक्यात येऊ शकतात, आणि भविष्य अजून लिहिलं गेलेलं नाही. काळजी नसल्यासारखं दाखवल्यानं ती हलकी होत नाही. उलट तुम्ही ती एकट्यानं आणि अंधारात वाहत राहता.

भीती वाटणं सामान्य आहे. पुढच्या वाईट काळाची भीती. तुम्हाला ऐकू न येणाऱ्या आवाजाची भीती, किंवा ज्या विश्वासापर्यंत तुम्ही पोहोचू शकत नाही त्याची भीती. कधी कधी, तुमचं भावंड खूप आजारी असतं आणि स्वतःसारखं राहत नाही, तेव्हा त्यांचीच भीती. ही भीती समजण्यासारखी आहे, आणि ती लपवण्याऐवजी एखाद्या मोठ्या माणसाला सांगणं योग्य आहे.

लाजही वाटू शकते. "लोक काय म्हणतील" ही काळजी तुमच्या चांगल्याच ओळखीची असेल, आणि तुमचं कुटुंब सगळं गुपचूप ठेवायचं ठरवू शकतं. भारतातल्या एका अभ्यासात, कुटुंबातल्या काळजी घेणाऱ्यांपैकी जवळपास निम्म्या लोकांना इतरांना सांगताना अवघडल्यासारखं वाटत होतं. लाज वाटते याचा अर्थ तुमचं भावंडावरचं प्रेम कमी आहे, असा नाही. लाज वाटल्याबद्दलचा अपराधीपणा हाही त्याच ओझ्याचा भाग आहे.

दुःखही असू शकतं. पूर्वीच्या तुमच्या भावाबद्दल किंवा बहिणीबद्दलचं दुःख: ते विनोद, टीव्हीवरून होणारी भांडणं, तुम्ही मिळून आखलेले बेत. असं दुःख असायला परवानगी आहे, अगदी तुमचं भावंड अजून इथेच आहे आणि अजून प्रिय आहे तरीही. या भावना दाबल्यानं त्या लहान होत नाहीत. त्या चिडचिड म्हणून, किंवा कारण न कळणारा थकवा म्हणून बाहेर झिरपतात.

गुपितं जड होतात. सगळ्यांना सांगायची गरज नाही, पण कुणाला तरी सांगितलं तर मदत होते. असा एक मित्र किंवा मैत्रीण निवडा, जे आधी तुमच्याशी चांगलं वागलेत आणि ज्यांनी गोष्टी खासगी ठेवल्यात. तुम्ही अगदी साधं ठेवू शकता: "माझ्या भावाला बरं नाहीये, आणि घरी सगळं कठीण चाललंय. मला फार काही सांगायचं नाही, पण तुला माहीत असावं असं वाटलं." ही तुमची गोष्ट आहे, आणि तुमच्या भावंडाचीही, म्हणून तुम्हा दोघांनाही योग्य वाटेल तेवढंच सांगा.

कुणी वाईट प्रतिसाद दिला, तर त्यातून त्या माणसाबद्दल कळतं, तुमच्या कुटुंबाबद्दल नाही. तुम्ही दुसऱ्या कुणाशी बोलून बघू शकता, किंवा एखाद्या समुपदेशकाशी बोलू शकता.

तुम्ही भावंड आहात. तुम्ही डॉक्टर नाही, नर्स नाही, किंवा दर तासाला त्यांच्यावर लक्ष ठेवायलाच हवं असं माणूसही नाही. औषधं, डॉक्टरांच्या भेटी आणि सुरक्षिततेच्या योजना तुमच्या आई-वडिलांवर आणि डॉक्टरांवर सोपवा. मनापासून काळजी घेत असतानाही तुम्ही ही कामं परत त्यांच्याकडे देऊ शकता. तुमच्या भावंडाला तुमची गरज भाऊ किंवा बहीण म्हणून आहे, उपचार करणारं अजून एक माणूस म्हणून नाही.

मदत करणाऱ्या गोष्टी बरेचदा छोट्या आणि साध्या असतात. त्यांच्यासोबत चहा घेत बसा. एकत्र क्रिकेटची मॅच बघा. फक्त आजाराबद्दल नाही, नेहमीच्या गोष्टींबद्दल बोला. त्यांनी तुम्हाला न पटणारा एखादा विश्वास बोलून दाखवला, तर तुम्हाला वाद घालायची किंवा सहमत व्हायची गरज नाही. तुम्ही म्हणू शकता, "हे खरंच खूप भीतीदायक वाटतंय," आणि त्या भावनेसोबत थांबू शकता. कुटुंबं कसा प्रतिसाद द्यायचा हे एकत्र मिळून शिकूही शकतात. असे अनुभव येणाऱ्या माणसासोबत राहणाऱ्या कुटुंबांसाठी, डॉक्टरांच्या टीमसोबत कुटुंबाची सत्रं घ्यावीत, असं मार्गदर्शक सूचना सुचवतात. ही सत्रं अख्ख्या कुटुंबाला याला तोंड द्यायला मदत करण्याचा एक मार्ग आहेत.

तुमच्या भावंडाचा आजार तुमच्यामुळं झाला नाही, आणि तुम्ही तो बरा करू शकत नाही. पण स्थिर आणि मायाळू राहून, आणि स्वतःचीही काळजी घेऊन, तुम्ही मदत करू शकता. मर्यादा म्हणजे क्रूरता नाही. काही गोष्टींना नाही म्हणणं, किंवा तुम्ही पार दमून गेला असाल तेव्हा मागे हटणं, हेच तुम्हाला वर्षानुवर्षं सोबत राहू देतं. तुमचंही स्वतःचं आयुष्य आहे, आणि ते जगणं योग्यच आहे: मित्र, शिक्षण, काम, विश्रांती आणि तुमचे स्वतःचे बेत.

परिस्थिती बिघडतेय असं वाटलं, तर आई-वडिलांना किंवा दुसऱ्या एखाद्या मोठ्या माणसाला सांगा. आवाज किंवा भीती जास्त तीव्र होतायत का, किंवा दारू पिणं किंवा नशेच्या पदार्थांचा वापर खूप वाढलाय का, याकडे लक्ष ठेवा. झोपेशिवाय गेलेल्या रात्री, किंवा अचानक औषध बंद करणं, यामुळंही त्रास परत येऊ शकतो. लवकर सांगितलं, तर मोठ्या माणसांना आणि डॉक्टरांना लवकर पावलं उचलता येतात. सांगणं म्हणजे विश्वासघात नाही. ती काळजी आहे.

काही खुणांसाठी त्याच दिवशी मदत लागते. तुमचं भावंड जगायची इच्छा नसल्याबद्दल, किंवा स्वतःला इजा करण्याबद्दल बोलतं. किंवा कुणाला तरी इजा करायला आवाज सांगतायत, असं ते म्हणतं. तुम्हाला काळजी वाटत असेल, तर सरळ विचारणं ठीक आहे: "तुझ्या मनात स्वतःला इजा करायचे विचार येतायत का?" असं विचारल्यानं तो विचार त्यांच्या डोक्यात घातला जात नाही. त्यांना एकटं सोडू नका. स्वतःला इजा करण्यासाठी वापरता येतील अशा गोष्टी सहज हाताशी लागू नयेत, असं बघा. त्याच दिवशी एखाद्या मोठ्या माणसाला आणि डॉक्टरांना यात सामील करा. घरात कुणालाही धोका वाटत असेल, तर आधी सुरक्षित जागी जा आणि 112 वर फोन करा.

मदत तुमच्यासाठीही आहे. शाळेतले किंवा कॉलेजमधले समुपदेशक, विश्वासातले एखादे शिक्षक, ऐकून घेणारी एखादी मावशी किंवा चुलत भावंड, किंवा तुमचे स्वतःचे समुपदेशक, हे सगळे मदत करू शकतात. कुटुंबांना त्यांची स्वतःची माहिती आणि आधार द्यावा, असं मार्गदर्शक सूचना डॉक्टरांच्या टीमला सांगतात. कुटुंबाच्या सत्रांमध्ये घरातल्या इतर माणसांनाही घेतलं जाऊ शकतं, म्हणून तुम्हीही त्यात येऊ शकता का, असं विचारू शकता. तुम्ही डॉक्टरांना तुमचे स्वतःचे प्रश्नही विचारू शकता. जे भावंड स्थिर आहे आणि ज्याला आधार आहे, ते ज्या भावावर किंवा बहिणीवर प्रेम करतं त्याच्यासाठी पुन्हा पुन्हा हजर राहू शकतं.