पालकांसाठी मार्गदर्शक
OCDतुमचं मूल आणि OCD
भीतीदायक विचारांत आणि तेच तेच करण्यात अडकलेल्या मुलाच्या पालकासाठी एक उबदार, व्यवहारी मार्गदर्शक: वागण्याखालची भीती कशी ओळखायची, त्यातून हळूच मागे कसं यायचं, मिळून छोटी धाडसी पावलं कशी टाकायची, आणि मदत कधी घ्यायची.
हे माझं मूल आहे, की ही अडकून बसलेली काळजी आहे?
तो न संपणारा "खरंच ना?" प्रश्न. थांबतच नाही असं हात धुणं. झोपायच्या वेळेला जोडली गेलेली पायऱ्यांची लांबलचक यादी, आणि प्रत्येक पायरी अगदी ठरलेल्या क्रमानंच व्हायला हवी. तुमच्या घरात असंच काही घडत असेल, तर तुम्ही वाईट पालक नाही आहात आणि तुमचं मूलही मुद्दाम त्रास देत नाही आहे. खरंच काहीतरी घडतंय, आणि त्याला एक आकार आहे.
कदाचित बहुतेक रात्री तेच दृश्य असतं. तुमचं मूल तोच प्रश्न पाच, दहा, वीस वेळा विचारतं, आणि प्रत्येक उत्तर फक्त मिनिटभराची शांतता विकत घेतं. किंवा नळ चालूच राहतो आणि ते छोटे हात घासतच राहतात, हात स्वच्छ होऊन कितीतरी वेळ झाला तरी. किंवा दिव्याचं बटण, एखादी प्रार्थना, एखादा शब्द, "अगदी बरोबर" वाटेपर्यंत पुन्हा पुन्हा करावा लागतो, आणि मध्येच थांबवलं तर डोळ्यांत पाणी येतं. तुम्ही उत्तरं दिलीत, खात्री दिलीत, घाई करून पुढं ढकललंत, आणि तरीही गोष्ट फिरून तिथंच येते.
आधी एक गोष्ट समजून घ्या. जे हट्टी सवयीसारखं दिसतं, ते बऱ्याचदा एक घाबरलेलं मूल असतं जे असह्य वाटणारी भावना घालवायचा प्रयत्न करत असतं. असं अडकलेलं मूल दुर्मीळ नाही, आणि ते खोडकरपणाही करत नाही आहे. अशी अडकून बसलेली भीती आणि तेच तेच करणं ही लहानपणी दिसणारी एक ओळखली गेलेली अडचण आहे, जी डॉक्टरांना नीट समजते.
खरं काय चाललंय हे फक्त डॉक्टर किंवा प्रशिक्षित तज्ज्ञच सांगू शकतात, आणि हे पुस्तक तुमच्या मुलावर कोणतंही लेबल लावत नाही. आज तुम्ही जे करू शकता ते जास्त सोपं आणि तितकंच परिणामकारक आहे: वागण्याखाली दडलेली भीती बघायला शिका, आणि तिला खरोखर मदत होईल अशा रीतीनं सामोरं जायला सुरुवात करा.
अनेक मुलांसाठी ही भीती एकाच गोष्टीभोवती एकवटते: जंतू, बंद केलेलं दार, आपल्या माणसाला काहीतरी होणं, किंवा मनातून काढताच न येणारा एखादा वाईट विचार. एक काळजी येते आणि ती आणीबाणीसारखी वाटते, म्हणून मूल ती थांबवण्यासाठी काहीतरी करतं, तपासतं, धुतं, विचारतं, पुन्हा पुन्हा करतं. क्षणभर ते चालतं. मग काळजी परत येते, आणि सगळं पुन्हा सुरू होतं. बाहेरून बघितलं तर हा नखरा किंवा नाटक वाटू शकतं. पण आतून, हे एक मूल असतं जे त्याला खरोखर धोकादायक वाटणाऱ्या गोष्टीसाठी स्वतःला घट्ट करून घेत असतं.
या गोष्टीला एक आकार आहे आणि एक नाव आहे जे तज्ज्ञांना नीट समजतं, आणि यावर मदत करणाऱ्या स्पष्ट, तपासलेल्या गोष्टीही आहेत, हे समजल्यावर खरंच बरं वाटतं. यातून वाट काढायला तुम्हाला एकट्यानं अंदाज बांधत बसावं लागत नाही. उरलेलं पुस्तक तुम्हाला हे सांगतं की ही भीती नेमकी काय आहे, तिच्याखाली तुमच्या मुलाला काय जाणवतं, आणि घरात केलेल्या कोणत्या छोट्या गोष्टींनी सर्वात मोठा फरक पडतो.
पुढचे दोन दिवस, अजून काहीही न बदलता फक्त निरीक्षण करा. काळजी नेमकी कशाबद्दल आहे, आणि ती हलकी वाटावी म्हणून तुमचं मूल काय करतं? ती कधी सर्वात जास्त वाढते, आणि कधी कमी होते? तुम्ही अजून काहीही ठीक करत नाही आहात. तुम्ही तुमच्या स्वतःच्या मुलाच्या भीतीचा आकार समजून घेत आहात.
हे काय आहे, आणि हे काय नाही
हा एक भीतीदायक, अडकून बसलेला विचार असतो, आणि त्यासोबत भीती घालवण्यासाठी केलं जाणारं तेच तेच करणं. त्यातून मिळणारा आराम खरा असतो, पण तो क्षणभराचा असतो, आणि ते तेच तेच करणं वाढत जातं. हा खोडकरपणा नाही, अंधश्रद्धा नाही, लक्ष वेधून घेण्याचा प्रयत्नही नाही, आणि हे तुमच्यामुळं घडलेलंही नाही.
हे दोन भाग स्पष्टपणे बघितले की मदत होते. आधी येतो तो भीतीदायक विचार, अशी काळजी जी आपोआप येते आणि जातच नाही: जंतूंची भीती, कोणाला इजा होण्याची भीती, काहीतरी चुकीचं असल्याची भीती, किंवा मुलाला हादरवून टाकणारं एखादं काळोखं "जर असं झालं तर". मग येतं ते तेच तेच करणं, म्हणजे भीती दूर लोटण्यासाठी मूल जे करतं ते: धुणं, तपासणं, मोजणं, पुन्हा पुन्हा करणं, किंवा "सगळं ठीक आहे" असं तुमच्याकडून वदवून घेणं.
आणि याच्या बरोबर मध्यभागी एक क्रूर सापळा आहे. तेच तेच करणं क्षणभर चालतं, आणि आरामाचा तोच क्षण भीतीला परत यायला शिकवतो. प्रत्येक वेळी काळजीला तेच तेच करून उत्तर दिलं जातं, तेव्हा मेंदू शिकतो की ते करणं गरजेचंच होतं, म्हणून पुढची काळजी आणखी तातडीची वाटते. आराम कमी कमी होत जातो. तेच तेच करणं लांबत जातं. हळूहळू ते अख्खी संध्याकाळ गिळंकृत करू शकतं.
कित्येक महिने मला वाटायचं की ती नुसते जंतूंचे नखरे करतेय. ज्या दिवशी मला कळलं की ती घाबरलेली आहे, हट्टी नाही, त्या दिवसापासून मी चिडचिड करायचं थांबवलं आणि मदत करायला सुरुवात केली.
एक आई, हुबळी
म्हणूनच आपण नेहमी जे करतो ते चालत नाही. तेच तेच करण्यावरून मुलाला रागावणं म्हणजे, त्याच्या हाताबाहेरची भीती शांत करणारी जी एकच गोष्ट आहे तिच्यावरूनच त्याला रागावणं, त्यामुळं लाज तेवढी वाढते आणि भीती जातच नाही. आणि हार मानणं, म्हणजे ते तेच तेच करणं त्याच्यासाठी स्वतः करून टाकणं किंवा तीच काळजी आणखी एकदा दूर करणं, आत्ता सगळं शांत करतं आणि पुढच्यासाठी भीतीला खतपाणी घालतं. कडक हातही हे चक्र तोडत नाही आणि न संपणारी खात्रीही तोडत नाही, कारण हे चक्र शिस्तीचा प्रश्नच नाही.
आणि हे तुम्ही घडवलेलंही नाही. अशी अडकून बसलेली भीती कुटुंबांमध्ये चालत येते, आणि घरात घडणाऱ्या कोणत्याही गोष्टीइतकीच ती आनुवंशिकतेतूनही येते. हे चुकीच्या संगोपनामुळं होत नाही, जास्त स्क्रीनमुळं नाही, कडक आजी-आजोबांमुळं नाही, आणि मूल लाडावल्यामुळंही नाही. तुमच्या स्वतःच्या लहानपणात किंवा एखाद्या नातेवाइकात याची झलक तुम्हाला दिसत असेल, तर ते सामान्य आहे, आणि तो स्वभावातला दोष नाही.
लक्षात ठेवा
ते तेच तेच करणं म्हणजे भीती बोलतेय, तुमचं मूल मुद्दाम तुमचं ऐकायचं नाही किंवा तुमचा वेळ घालवायचा असं ठरवत नाही. या भीतीला भीती म्हणून ओळखणं, मोठ्यांदा आणि स्वतःशीही, हेच अवघड क्षणी संयम ठेवण्याचं पहिलं पाऊल आहे.
अजून जाणून घ्यायचे असेल तर
भीतीला मुलापासून वेगळं करणं म्हणजे त्याच्याकडून काहीच अपेक्षा नाही असं नाही. याचा अर्थ इतकाच की तुम्ही घाबरलेल्या मुलाला वाईट वागणारं मूल समजणं थांबवता, आणि त्या भीतीलाच तुम्ही दोघं मिळून सामोरं जाणारी अडचण मानायला सुरुवात करता. "तुझा मेंदू तुला सांगतोय की हे धोकादायक आहे, आणि ते तुला खरं वाटतंय हे मला कळतंय, आणि तू सुरक्षित आहेस हेही मला माहीत आहे" हे वाक्य मूल हळूहळू विश्वास ठेवायला शिकू शकतं, "वेडेपणा करू नकोस" असं म्हणण्यापेक्षा कितीतरी जास्त.
त्याखाली तुमच्या मुलाला काय जाणवतं
त्या तेच तेच करण्याखाली एक संशय असतो जो शांतच होत नाही, आणि एक भीती असते जी धोक्यासारखी वाटते. बऱ्याचदा त्यासोबत लाजही असते आणि लपवाछपवीही, कारण ते विचार चुकीचे किंवा लाजिरवाणे वाटतात. म्हणूनच "फक्त थांबव" हे चालूच शकत नाही.
हे सगळं चालवणाऱ्या इंजिनाची कल्पना करा. एक संशय येतो, "मी खरंच कुलूप लावलं का", "माझे हात खरंच स्वच्छ आहेत का", "माझ्या हातून कोणाला लागलं तर", आणि सहज येऊन जाणारा विचार जसा विरून जातो तसा तो विरत नाही. तो चिकटून बसतो, आणि खऱ्या आणीबाणीसारखा तातडीचा वाटतो. दार बंद आहे यावर विश्वास ठेवायचा असं मूल नुसतं ठरवू शकत नाही. संशय कानात कुजबुजत राहतो, "पण खरंच ना?", आणि त्याला क्षणभर शांत करणारी एकच गोष्ट म्हणजे तेच तेच करणं.
आणि हा तो भाग आहे ज्यामुळं हे लपून राहतं. अनेक मुलांना या विचारांची खोल लाज वाटते, म्हणून ती तेच तेच करणं लपवतात आणि गुपचूप सोसत राहतात. सर्वात भीतीदायक अडकलेले विचार बऱ्याचदा तेच असतात ज्यांवर मूल कधीच कृती करणार नाही, कोणाला इजा होण्याचे विचार किंवा ज्यांच्याबद्दल बोलणंही निषिद्ध मानलं जातं असे विचार. आणि हे विचार इतके चुकीचे वाटतात की, ते मनात येतात म्हणजे आपण नक्कीच वाईट किंवा धोकादायक असू, असं मुलाला वाटायला लागतं. ते तसं नाही. असे त्रास देणारे विचार हे या अडचणीचं एक माहीत असलेलं वैशिष्ट्य आहे, मूल कसं आहे याचं लक्षण नाही.
म्हणूनच "फक्त थांबव" हे कितीही योग्य वाटलं तरी चालू शकत नाही. बोलून तुम्ही संशय घालवू शकत नाही, कारण संशय तर्कावर उभाच नसतो, आणि मुलाचा स्वतःचा मेंदू जी भीती तयार करतोय, तिच्यातून तुम्ही त्याला लाज दाखवून बाहेर काढू शकत नाही. घाबरलेल्या मुलाला थांबायला सांगणं त्याला फक्त एवढंच शिकवतं की ते अजून चांगलं लपवायचं, आणि त्यासोबत अजून एकटं वाटून घ्यायचं.
वागण्याखाली दडलेला संशय आणि दडलेली लाज तुम्हाला दिसायला लागली, की सगळंच बदलतं. ते हात धुणं म्हणजे विरोध नाही, ते सुरक्षित वाटावं म्हणून धडपडणारं मूल आहे. ते न संपणारे प्रश्न म्हणजे तुम्हाला फसवणं नाही, ती भीतीला "आता तरी गप्प हो" अशी घातलेली मुलाची विनवणी आहे. इथं तुमचा शांत समजूतदारपणा कोणत्याही हुशार युक्तिवादापेक्षा जास्त मोलाचा आहे, कारण तो मुलाला नेमकी तीच गोष्ट सांगतो जी भीती नाकारते: तू वाईट नाहीस, आणि यात तू एकटा नाहीस.
पुढच्या वेळी तुमचं मूल यात जखडलं जाईल, तेव्हा त्या विचाराशी वाद घालण्याऐवजी त्या भावनेला नाव देऊन पाहा. "तुझी काळजी आत्ता खूप मोठ्यांदा बोलतेय, आणि ते किती भीतीदायक वाटतंय हे मला दिसतंय. मी इथंच आहे." तुम्ही धोका खरा आहे असं मान्य करत नाही आहात. तुम्ही तुमच्या मुलाला दाखवत आहात की भीतीदायक भावनेलाही शांतपणे सामोरं जाता येतं आणि ती सोसताही येते.
घरात नेमकं काय मदत करतं
सर्वात जास्त मदत करणारं पाऊल सुरुवातीला चुकीचंच वाटतं: ते तेच तेच करण्यापासून आणि न संपणारी खात्री देण्यापासून हळुवारपणे मागे सरा. छोट्या छोट्या धाडसी पावलांनी भीतीला सामोरं जायला तुमच्या मुलाला आधार द्या, त्या धाडसी पावलाचं कौतुक करा, आणि त्या विचाराशी वाद घालू नका. सुधारण्याआधी जोडून घ्या.
सर्वात अवघड आणि सर्वात उपयोगी कल्पनेपासून सुरुवात करू. प्रत्येक वेळी कुटुंब ते तेच तेच करणं मुलासाठी स्वतः करून टाकतं, किंवा तीच काळजी विसाव्यांदा दूर करतं, तेव्हा क्षणभर सगळं शांत होतं आणि हळूच भीतीला खतपाणी मिळतं. कुटुंबाच्या रोजच्या जगण्याचं एका मुलाच्या भीतीभोवती असं वाकणं इतकं स्वाभाविक आणि इतकं मायेचं असतं की बहुतेक पालक ते लक्षातही न येता करत राहतात. ते हळुवारपणे, एकेक पाऊल कमी करणं ही तुम्ही करू शकता अशा सर्वात ताकदीच्या गोष्टींपैकी एक आहे. खात्री देणं कमी करून तुम्ही निष्ठुर होत नाही आहात, तुम्ही तुमच्या मुलाला त्याची स्वतःची ताकद परत देत आहात.
म्हणून इथं मुख्य गोष्ट म्हणजे आधार द्यायचा, वाचवायचं नाही. वाचवणं म्हणजे मुलासाठी ती भीती काढून टाकणं; आधार देणं म्हणजे तुम्ही जवळ उभे असताना मुलाला तिला सामोरं जायला मदत करणं. हे तुम्ही सावकाश आणि मिळून करता, एका वेळी एक छोटं धाडसी पाऊल, मोठी उडी कधीच नाही. आज धुण्याची एक फेरी कमी करा. काळजीला एकदाच, प्रेमानं उत्तर द्या, आणि मग मायेनं ठाम राहा. दार फक्त एकदाच तपासून तसंच सोडा आणि भीती अजून जोरात असतानाच मिळून तिथून निघा, आणि थांबा, आणि ती आपोआप खाली येते हे मुलाला जाणवू द्या.
- कशाच्याही आधी भीतीला नाव द्या आणि शांत राहा.
- खात्री एकदाच, प्रेमानं द्या, आणि मग हळूच ठाम राहा.
- ते तेच तेच करण्यापासून आणि त्यात मदत करण्यापासून मागे सरा.
- धाडसी पावलाचं कौतुक करा, तेच तेच करण्याचं किंवा विचारत राहण्याचं नाही.
आणखी दोन गोष्टी महत्त्वाच्या आहेत. त्या विचाराशी वाद घालू नका. संशयाशी वाद घालून कोणीच जिंकत नाही, आणि प्रयत्न केला की त्याला आणखी वेळ मिळतो. काळजी चुकीची आहे हे सिद्ध करण्याऐवजी, तुम्ही तुमच्या मुलाला तिच्या शेजारी काहीही न करता बसायला मदत करता. आणि कौतुक धाडसी पावलाचं करा, खात्रीचं नाही. "तू थांबलास आणि काळजीला आपोआप लहान होऊ दिलंस, हे खूप धाडसाचं होतं" हे वाक्य नेमकं तेच कौशल्य शिकवतं ज्याच्याशी भीती लढत असते. त्यानं केलेला प्रयत्न बघा आणि मोठ्यांदा सांगा, जेव्हा जेव्हा जमेल तेव्हा.
आधार द्या, वाचवू नका.
ते तेच तेच करणं त्याच्यासाठी तुम्ही करू नका आणि तीच काळजी पुन्हा पुन्हा दूर करू नका. तुमचं मूल भीतीच्या एका छोट्या तुकड्याला सामोरं जात असताना त्याच्या शेजारी उभे राहा, आणि त्याला स्वतःला ते पेलता येतंय हे जाणवू द्या.
एक छोटं पाऊल.
त्याचे अगदी छोटे टप्पे करा, एक वेळ कमी धुणं, एका "खरंच ना?" ला उत्तर न देणं, दहाऐवजी फक्त एकदाच तपासणं. सावकाश म्हणजे अपयश नाही, सावकाश हीच धाडस घडवण्याची रीत आहे.
त्या विचाराशी वाद घालू नका.
तर्कानं संशय घालवता येत नाही. वाद सोडा, आणि काळजीवर कृती न करता तिला तिथंच राहू द्यायला तुमच्या मुलाला मदत करा.
धाडसी पावलाचं कौतुक करा.
निकालाचं नाही, प्रयत्नाचं नाव घ्या. "तू काळजीला आपोआप लहान होऊ दिलंस" हेच ते वाक्य आहे जे धाडस वाढवतं.
इथला पुरावा भक्कम आहे, आणि तो आशा देणारा आहे. या अडचणीवर सर्वात चांगली चालणारी उपचारपद्धत म्हणजे बोलून होणारी थेरपी, जी मुलाला तेच तेच न करता छोट्या छोट्या पावलांनी भीतीला सामोरं जायला मदत करते. आणि तुम्ही घरात जे करता, म्हणजे सवलती कमी करणं आणि धाडसी पावलाचं कौतुक करणं, ते त्याच औषधाचं रोजच्या जगण्यातलं रूप आहे. तुम्ही जे करता ते खरोखरच महत्त्वाचं असतं.
या आठवड्यात तेच तेच करण्यातली एकच गोष्ट किंवा पुन्हा पुन्हा येणारी एकच काळजी निवडा, फक्त एक. तुमच्या मुलाला आधीच प्रेमानं सांगून ठेवा: "आज रात्री आपण दार एकदाच, मिळून तपासू, आणि मग आपली गोष्ट वाचू." शांत आणि जवळ राहा, भीती वाढणारच आहे हे गृहीत धरा, आणि नंतर प्रयत्नाचं कौतुक करा. छोटं आणि स्थिर हे मोठ्या आणि जबरदस्तीच्या गोष्टीला दर वेळी मागं टाकतं.
स्वतःची आणि कुटुंबाची काळजी घेणं
ही धावपळ नाही, हा एक लांबचा प्रवास आहे. हे तेच तेच करणं अख्ख्या कुटुंबाला आत ओढू शकतं, तुम्हाला थकवू शकतं, आणि भावंडांनाही हळूच त्या भीतीत सामील करून घेऊ शकतं. तुमची स्वतःची विश्रांती आणि आधार हा उपचाराचाच भाग आहे, चैन नाही.
याच्यासोबत जगणं खरोखरच थकवणारं आहे, आणि तुम्ही वाहत असलेला थकवा खरा आहे. हे तेच तेच करणं अख्ख्या घराचा ताबा घेऊ शकतं: शाळेआधीचा तो जास्तीचा तास, कधीच न संपणारे प्रश्न, आणि ज्यांच्याभोवती सगळेच दबक्या पावलांनी वागायला शिकतात ते ठरलेले नेम. पुन्हा पुन्हा त्या भीतीत ओढलं जाणं पालकाला झिजवतं. तुमची स्वतःची विश्रांती आणि आधार हा तुमच्या मुलाला मदत करण्याचाच भाग आहे, आधी कमावून मिळवायची गोष्ट नाही. थकून गेलेल्या पालकाला शांत राहता येत नाही, आणि तुमच्या मुलाला सर्वात जास्त हवा असतो तो नेमका हाच शांतपणा.
हेही बघत राहा की ही भीती अख्ख्या कुटुंबाची घडी कशी हळूच बदलून टाकते. भावंडांना बऱ्याचदा यात ओढून घेतलं जातं, त्यांना सांगितलं जातं की ते तेच तेच करणं एका ठराविक पद्धतीनंच करा, काळजीला उत्तर द्या, ठरलेल्या नेमात बिघाड न करता घरातली शांतता टिकवा. सगळं एका मुलाच्या भीतीभोवती वाकत असताना त्यांच्या गरजा कडेला सरकणं सहज घडतं. कुटुंब सर्वात चांगलं तेव्हा चालतं जेव्हा ते एक शांत संघ बनून त्या भीतीला मिळून सामोरं जातं, एका मुलाचं तेच तेच करणं अख्ख्या घरावर राज्य करत असताना नाही.
तुमच्या पाठीशी
कधी जर "मला हे आता झेपत नाही" इतकं वाटायला लागलं, तर ती भावना सामान्य आहे आणि तिच्यापर्यंत पोहोचता येतं, ते अपयश नाही. तुम्हाला दमायचा हक्क आहे, आणि तुम्हाला स्वतःसाठीही आधार लागू शकतो. खाली दिलेल्या संकट-कार्डावर तुम्ही कधीही बोलू शकाल अशी माणसं आहेत.
लक्षात ठेवा की अशी भीती बऱ्याचदा कुटुंबांमध्ये चालत येते. कधी कधी असं पुस्तक वाचताना पालकाला या पानांत स्वतःचंच लहानपण ओळखू येतं, तेच पुन्हा पुन्हा तपासणं, तीच आतल्या आत घुसमटणारी धास्ती. स्वतःचा तोल सांभाळणं आणि खात्री देणं कमी करणं तुम्हाला जास्तच अवघड वाटत असेल, तर कदाचित तीच रचना इथंही काम करत असेल, ती कमजोरी नाही. मुलाशी वागताना तुम्ही जितकी माया शिकत आहात, तितकीच स्वतःशीही ठेवा.
आणि ओझं वाटून घ्या. आपल्या अनेक घरांत हा ताण कितीतरी पटींनी वाढतो, कारण तुमच्या संगोपनावर बोट ठेवायला, तुमच्या मुलाची चुलत-मामे भावंडांशी तुलना करायला, किंवा "जरा कडक हात लावला की झालं" असं सांगायला नातेवाईक तयारच असतात. या बोलण्यात सत्य नाही, आणि तुम्हाला प्रत्येक वाद जिंकायची गरजही नाही. एक छोटं, ठाम वाक्य उपयोगी पडतं: "यात डॉक्टर आमची मदत करत आहेत, आणि आम्ही एका योजनेनुसार चाललो आहोत." मग खरोखर तुमच्या बाजूनं असणारी एक व्यक्ती शोधा, जोडीदार, बहीण, किंवा मित्र, आणि अवघडातले, थकवणारे भाग मोठ्यांदा बोलून टाका. लाज आणि एकटेपणा, दोन्ही शांततेत वाढतात, आणि हे ओझं तुम्ही एकट्यानं वागवायचं थांबवलं की दोन्हीपैकी एकही फार काळ टिकत नाही.
अजून जाणून घ्यायचे असेल तर
अख्ख्या कुटुंबाला हळुवारपणे एका पानावर आणा. भावंडं जर त्या तेच तेच करण्यात ओढली गेली असतील, तर त्यांना गुपचूप, प्रेमानं आणि कोणालाही दोष न देता, योजनेचाच भाग म्हणून मोकळं करता येतं. आजी-आजोबा चांगल्या मनानं प्रत्येक काळजीला उत्तर देत असतील, तर त्यांना नवी पद्धत दाखवता येते: उत्तर एकदाच, मायेनं, आणि मग ठाम राहायचं. जे घर एकाच शांत, सारख्या पद्धतीनं प्रतिसाद देतं, ते तुमच्या मुलाला अशा घरापेक्षा कितीतरी जास्त देतं जिथं काही माणसं वाचवतात आणि काही रागावतात. सगळ्यांनी परिपूर्ण असायची गरज नाही. घरातल्या पुरेशा माणसांनी एकाच दिशेनं ओढलं, एवढं पुरेसं आहे.
या आठवड्यात फक्त तुमच्यासाठीच अशी एक छोटी गोष्ट निवडा, मित्राबरोबरचा अर्धा तास, एक फेरफटका, किंवा लवकर झोपणं, आणि ती अपराधीपणाशिवाय करा. मग एका व्यक्तीचा विचार करा जिला तुम्ही या संघात आणू शकाल, आणि तिला एका ठराविक गोष्टीत ती कशी मदत करू शकते ते सांगा.
मदत कधी घ्यायची, आणि संकट
विचार आणि तेच तेच करणं जेव्हा खरोखरचा वेळ खाऊ लागतं, दिवसाला एक तास किंवा त्याहून जास्त, किंवा शाळा आणि झोप यांसारखं रोजचं आयुष्य थांबवू लागतं, किंवा जेव्हा तुमचं मूल हताश वाटायला लागतं, तेव्हा मदत मागा. मुलांना त्यांच्या भीतीला सामोरं जायला मदत करणारी बोलून होणारी थेरपी हे पहिलं सुचवलेलं पाऊल आहे, आणि औषधाबद्दलचा निर्णय डॉक्टर घेतात.
तेच तेच करणं जेव्हा खरोखरचा वेळ घ्यायला लागतं, दिवसाला साधारण एक तास किंवा त्याहून जास्त, किंवा जेव्हा भीतीमुळं तुमचं मूल शाळेत जाणं, झोपणं, खाणं, किंवा कुटुंबाच्या रोजच्या जगण्यात सामील होणं थांबवतं, तेव्हा डॉक्टरला किंवा बाल मानसिक आरोग्य तज्ज्ञाला भेटणं योग्य ठरतं. अनेक कुटुंबं फारच जास्त वाट बघत बसतात, बऱ्याचदा लाजेमुळं आणि हे आपोआप निघून जाईल अशा आशेमुळं. लवकर मदत मागणं म्हणजे अतिप्रतिक्रिया नाही. पालक करू शकेल अशा सर्वात शहाणपणाच्या गोष्टींपैकी ती एक आहे, आणि जितकी लवकर मदत मिळेल तितके परिणाम सहसा चांगले असतात.
आणि मदत खरोखर काम करते. पहिलं सुचवलेलं पाऊल म्हणजे बोलून होणारी थेरपी, जी मुलाला छोट्या छोट्या पावलांनी स्वतःच्या भीतीला सामोरं जायला मदत करते, आणि ती खूप मुलांना मदत करते. कधी कधी डॉक्टर औषधाबद्दलही एक पर्याय म्हणून बोलू शकतात, तुमच्या कुटुंबासोबत प्रत्येक प्रकरण काळजीपूर्वक तोलून, पण हा डॉक्टरांनी तुमच्यासोबत घ्यायचा वैद्यकीय निर्णय आहे, आपोआप उचललं जाणारं पाऊल कधीच नाही, आणि स्वतःच्या मनानं सुरू किंवा बंद करण्याची गोष्टही नाही. चांगले तज्ज्ञ संपूर्ण मुलाकडे बघतात, आणि ही योजना म्हणजे वेळोवेळी बदलत जाणारी एक चर्चा असते, एकदाच दिलेला निकाल नाही.
एक अशी परिस्थिती आहे जिच्याकडे लगेच वेगळ्या प्रकारचं लक्ष द्यावं लागतं. जर तुमचं मूल कधी असं बोललं की त्याला इथं राहायचं नाही, स्वतःला दुखवायचं आहे, किंवा नाहीसं व्हायचं आहे, किंवा जर या विचारांचा त्रास असह्य होऊ लागला, तर ते गांभीर्यानं घ्या आणि जवळ राहा. त्याला एकटं सोडू नका, धोकादायक कोणतीही गोष्ट हळुवारपणे त्याच्या हाताला लागणार नाही अशी करा, आणि त्याच दिवशी मदत मागा. हे शब्द आणि हे क्षण नेहमीच काहीतरी करण्याइतके गंभीर असतात, तुमच्या मनाचा एक भाग "त्याला तसं म्हणायचं नसेल" अशी आशा करत असला तरी.
तुम्ही Tele-MANAS ला 14416 वर कधीही फोन करू शकता, दिवसा किंवा रात्री, संपूर्ण भारतात मोफत मानसिक आरोग्य आधारासाठी, तुमच्याच भाषेत. तातडीच्या आणीबाणीत जवळच्या रुग्णालयात जा. मदत मागणं हे ताकदीचं लक्षण आहे, अपयशाचं नाही, आणि घाबरलेल्या मुलासाठी पालक स्वतः करून दाखवू शकेल अशा सर्वात धाडसी गोष्टींपैकी ती एक आहे.
लक्षात ठेवा
हे तुम्हाला एकट्यानं पेलायचं नाही, आणि तसं कधी अपेक्षितही नव्हतं. त्या तेच तेच करण्याखाली दडलेली भीती बघा, तिला खतपाणी घालण्याऐवजी हळुवारपणे मागे सरा, मिळून छोटी छोटी धाडसी पावलं टाका, आणि लवकर मदत मागा. काळज्यांत आणि तेच तेच करण्यात अडकलेलं मूल, शेजारी एक शांत आणि स्थिर पालक असेल तर, हे शिकू शकतं की संशय वर येऊ शकतो आणि त्याचं ऐकल्याशिवायही निघून जाऊ शकतो.
जे लहानसं मन एखाद्या विचाराला आणीबाणी समजायला शिकलं, तेच मन, संयमी मदतीनं आणि शेजारी एका स्थिर पालकासह, त्या काळजीला निघून जाऊ द्यायलाही शिकू शकतं. क्वचितच एका स्वच्छ क्षणात, आणि जवळपास नेहमीच अनेक साध्या, हळूहळू शांत होत जाणाऱ्या क्षणांत.
दोन गोष्टी लिहून ठेवा आणि त्या तुमच्या फोनवर जपून ठेवा. एक: तेच तेच करण्यातली एकच गोष्ट किंवा एकच काळजी, जिच्याबद्दल तुम्हाला डॉक्टरांना सर्वात आधी विचारावंसं वाटेल, सोबत एक खरं उदाहरण. दोन: Tele-MANAS चा नंबर, 14416. दोन छोटी पावलं, एक समजून घेण्याच्या दिशेनं आणि एक मदतीच्या दिशेनं, इथूनच पुढची वाट सुरू होते.
ही माहिती कुठून आहे
हे मार्गदर्शक समजून घेण्यास मदत करते. हे निदान नाही. त्यासाठी डॉक्टरांना भेटा.