पालकांसाठी मार्गदर्शक
न्यूरोडायव्हर्जन्सतुमचं मूल आणि ADHD
एका जागी बसणं, थांबणं, सुरुवात करणं जमत नसलेल्या मुलाच्या पालकासाठी एक उबदार, साधं मार्गदर्शक: शिक्षेपेक्षा कितीतरी जास्त उपयोगी पडणाऱ्या रोजच्या छोट्या कृती.
रोज संध्याकाळी तेच भांडण
गृहपाठ, सकाळची घाई आणि जेवणाच्या वेळा हे जर रोजचं युद्ध झालं असेल, तर तुम्ही वाईट पालक नाही आणि तुमचं मूलही वाईट नाही. खरंच काहीतरी घडतंय, आणि त्याला एक नाव आहे.
बस आणि तुझं काम पूर्ण कर, हे तुम्ही त्याला शंभर वेळा सांगितलं असेल. तो सुरू करतो, मग उठतो, मग कुठंतरी दुसरीकडेच पोहोचलेला असतो. तुमचा आवाज चढतो. तो रडतो, किंवा गप्प होऊन जातो, आणि तासाभरात पुन्हा तेच घडतं. झोपायची वेळ येईपर्यंत तुम्हा दोघांनाही आपण कमी पडलो असंच वाटत असतं.
बऱ्याच मुलांना एका जागी शांत बसणं, आपली वेळ येईपर्यंत थांबणं, किंवा कंटाळवाण्या गोष्टीवर लक्ष टिकवणं जड जातं. काही मुलांमध्ये मात्र हे त्यांच्याच वयाच्या इतर मुलांपेक्षा खूप जास्त असतं आणि खूप जास्त काळ टिकतं, घरातही आणि शाळेतही. तीच अडचण सगळीकडे, रोज दिसत असेल, तर ती समजून घेण्यासारखी असते, नुसती शिक्षा करण्यासारखी नाही.
या पॅटर्नला एक नाव आहे. ADHD ही लहानपणी दिसणारी एक सामान्य स्थिती आहे, आणि दर शंभर मुलांपैकी साधारण पाच मुलं तिच्यासोबत जगतात. तुमच्या मुलाला ती आहे की नाही, हे फक्त डॉक्टरच नक्की सांगू शकतात. हे पुस्तक तुमच्या मुलावर ते लेबल लावत नाही. ते तुम्हाला त्याचं वागणं स्पष्ट दिसायला आणि खरोखर उपयोगी पडेल अशा पद्धतीनं प्रतिसाद द्यायला मदत करेल.
मीराचा मुलगा आरव आठ वर्षांचा आहे. तो हुशार आहे आणि प्रेमळही. ठोकळ्यांनी तो तासन् तास काहीतरी बांधत बसू शकतो. पण शाळेची वही घेऊन बसायला सांगा, आणि दोन मिनिटांत तो टकटक करत असतो, इकडेतिकडे वळत असतो, कुठंतरी हरवलेला असतो. त्याचे शिक्षक म्हणतात की तो मध्येच ओरडून उत्तरं सांगतो आणि आपल्या वस्तू विसरतो. मीरानं स्टिकरचे तक्ते करून पाहिले, ओरडूनही पाहिलं, आणि सर्वात वाईट रात्री तिचा संयम सुटला आणि नंतर तिला स्वतःचाच राग आला. काहीच टिकत नाही. आपण फक्त एक वाईट आई आहोत का, असा प्रश्न तिला हळूहळू मनातल्या मनात पडायला लागला आहे.
ती वाईट आई नाही. मीराला घरात जे दिसतंय तेच शिक्षकांना शाळेत दिसतंय, आणि हाच खरा धागा आहे. ज्या मुलाला नीट वागणं जमत असतं, ते कुठं ना कुठं नीट वागतंच. जे मूल प्रत्येक खोलीत, प्रत्येक वेळी झगडत असतं, ते तुम्हाला त्याचं लक्ष कसं घडलंय याबद्दल काहीतरी सांगत असतं, त्याच्यावर किती प्रेम केलं किंवा त्याला किती शिकवलं याबद्दल नाही.
पुढचे दोन दिवस, काहीही न सुधारता फक्त निरीक्षण करा. अडचण कधी सर्वात जास्त वाढते ते लक्षात घ्या, सकाळी, गृहपाठाच्या वेळी, जेवताना, आणि तुमचं मूल कधी सहज आणि आनंदी असतं तेही पाहा. तुम्ही अजून काहीही ठीक करत नाही आहात. तुम्ही त्याचा पॅटर्न शिकून घेत आहात.
ही मनाची घडण आहे, हट्टीपणा नाही
ADHD म्हणजे मेंदू लक्ष आणि स्वतःवरचा ताबा कसा सांभाळतो, त्यातला एक फरक आहे. हे चुकीचं संगोपन नाही, जास्त स्क्रीन नाही, जास्त साखर नाही, आणि तुमचं मूल मुद्दाम खोडकरपणा करतंय असंही नाही.
एकदा हे पटलं की सगळंच बदलून जातं. ADHD असलेल्या मुलाच्या मेंदूतली लक्ष, आवेग आणि स्वतःवरच्या ताब्याची यंत्रणा वेगळ्या पद्धतीनं काम करते. म्हणून त्याचं बरंचसं वागणं म्हणजे जमत नाही, करायचं नाही असं नाही. तुम्हाला त्रास द्यायचा म्हणून तो शांत बसायला नकार देत नाही. थांबायला, वाट पाहायला आणि कंटाळवाणं काम सुरू करायला इतर मुलं जो ब्रेक वापरतात, तो त्याच्याकडे उशिरा आणि कमकुवत पोहोचतो.
आणि ही तुमची चूकही नाही. ADHD कुटुंबात मोठ्या प्रमाणात उतरते, आणि ती संगोपन, आहार, साखर, स्क्रीनचा वेळ किंवा शिस्तीच्या कमतरतेमुळं होत नाही. लहानपणी तुम्हालाच जर भरकटलेले किंवा चंचल म्हटलं गेलं असेल, तर तो योगायोग नाही; ती बरेचदा कुटुंबातून पुढं जाते. ADHD ही एक मान्यताप्राप्त आरोग्यविषयक स्थिती आहे, चुकीच्या संगोपनाचा किंवा आळशीपणाचा परिणाम नाही.
ज्या दिवशी मला कळलं की त्याच्या मेंदूला सुरुवात करता येत नाही, त्याला करायची नाही असं नाही, त्या दिवशी मी माझ्याच मुलाशी भांडणं थांबवली.
मीरा, आठ वर्षांच्या आरवची आई
म्हणूनच नुसती शिक्षा वारंवार अपयशी ठरते. ओरडणं आणि मारणं हे अशा मुलावर दबाव टाकतात ज्याला आधीच स्वतःवर पक्का ताबा ठेवता येत नाही, म्हणून त्यातून भीती आणि लाज वाढते, पण जे कौशल्य कमी पडतंय ते काही तयार होत नाही. शेवटी त्याचा असा समज होतो की तो वाईट आहे. तुम्ही थकून जाता. आणि काहीच बदलत नाही.
आपल्याकडच्या बऱ्याच घरांत निकाल पटकन येतो: हा बिघडलाय, तुम्हीच फार लाड करता, शेजारच्या मुलाकडे बघा. हा निकाल चुकीचा आहे, आणि तो जडही जातो. हे वागणं म्हणजे कडक हाताची वाट पाहणारं शिस्तीचं अपयश नाही. ही मनाच्या घडणीतली एक वेगळी रचना आहे, जी योग्य आधाराची वाट पाहतेय.
अजून जाणून घ्यायचे असेल तर
याचा अर्थ नियमच नकोत असा अजिबात नाही. ADHD असलेल्या मुलाला इतर मुलांपेक्षाही जास्त रचना लागते, फक्त ती वेगळ्या पद्धतीनं द्यावी लागते: जास्त माया, छोटे टप्पे, जास्त आठवण करून देणं, आणि रागीट आणि अचानक येणारे नव्हे तर शांत आणि आधीच माहीत असलेले परिणाम. पुढचे भाग तुम्हाला नेमकं कसं ते दाखवतील. इथला मुद्दा फक्त इतकाच: "तो वाईट वागतोय" ऐवजी "त्याचा मेंदू वेगळ्या पद्धतीनं काम करतो" इथून सुरुवात करा, आणि त्यानंतर तुम्ही जे काही कराल ते जास्त नीट लागू पडेल.
पुढच्या वेळी "तो हे मुद्दाम करतोय" असा विचार मनात आला, तो नेमका पकडा. त्याऐवजी "त्याचा सुरुवातीचा संकेत आत्ता कमकुवत आहे" असं म्हणून पाहा. तुमचं स्वतःचं शरीर जरा सैल होतंय का ते बघा. शांत असलेला पालक हीच निम्मी मदत झाली.
रोजच्या ज्या गोष्टी खरंच चालतात
सर्वात मोठी मदत म्हणजे उपदेश किंवा शिक्षा नाही. संगोपनातल्या मोजक्या छोट्या गोष्टी, शांतपणे आणि पुन्हा पुन्हा केल्या, हीच ती मदत आहे.
लहान वयातल्या ADHD साठी शिफारस केलेलं पहिलं पाऊल म्हणजे पालकांना ही कौशल्यं शिकवणारे कार्यक्रम, आणि ते कोणत्याही औषधाच्या आधी किंवा त्याच्या जोडीनं सुचवले जातात, विशेषतः लहान मुलांसाठी. तुम्हाला फक्त काही मोजक्या गोष्टी लागतात, पुन्हा पुन्हा वापरलेल्या. माया आणि रचना हे इच्छाशक्ती आणि ओरडण्यापेक्षा दर वेळी सरस ठरतात.
- खोलीच्या पलीकडून पाच सूचना देण्यापेक्षा, त्याच्या नजरेच्या पातळीवर येऊन एकच छोटी, स्पष्ट सूचना द्या.
- तो चांगलं वागताना दिसला की तो क्षण पकडा आणि लगेच मोठ्यांदा कौतुक करा.
- रोजचा क्रम ठरलेला ठेवा, आणि "आधी हे, मग ते" वापरा: आधी बूट घातले, मग आपण खेळू.
- नियम मोडला की शांत आणि स्थिर राहा; दर वेळी तोच छोटा परिणाम.
यातले खरे उपयोगी घटक साधे आहेत: स्पष्ट छोट्या सूचना, ठरवून केलेलं कौतुक आणि चांगलं वागणं टिपणं, ठरलेला रोजचा क्रम, आणि शांत आणि सातत्यानं दिलेले परिणाम. पालक या गोष्टी जास्त करतात, आणि पालक आणि मुलामधला जिव्हाळा वाढतो, तेव्हा मुलाचं वागणं सुधारतं.
रोजच्या लढायांसाठी अजून एक गोष्ट सर्वात महत्त्वाची ठरते: सुरुवातीलाच आधार द्या. ADHD असलेलं मूल मोठं दिसणाऱ्या कामासमोर हरून जाऊ शकतं, म्हणून ते काम छोटं करा. "अभ्यास कर" हा डोंगर आहे. "वही उघड आणि तारीख लिही" हे त्याला उचलता येईल असं पाऊल आहे. मग त्या पावलाचं कौतुक करा. मग पुढचं पाऊल.
अजून जाणून घ्यायचे असेल तर
सुरुवातीला यातल्या फक्त एक-दोन गोष्टी निवडा. सगळंच एकदम बदलायचा प्रयत्न केलात, तर तुम्हीही थकून जाल आणि तोही. इथं कौतुक हे सर्वात स्वस्त आणि सर्वात ताकदीचं साधन आहे, आणि नेमकं तेच थकलेले, वैतागलेले पालक सर्वात आधी सोडून देतात. एका सुधारणेमागं पाच छोट्या चांगल्या गोष्टी टिपायचं ठरवा. सुरुवातीला हे विचित्र वाटतं. काही आठवड्यांत ते अख्ख्या घराची घडीच बदलून टाकतं.
लक्षात ठेवा
फक्त पूर्ण झालेल्या निकालाचं नाही, तर प्रयत्नाचं आणि त्या एका पावलाचं कौतुक करा. "मी सांगायच्या आधीच तू सुरुवात केलीस, छान" हे वाक्य नेमकं तेच कौशल्य शिकवतं जे त्याच्या मेंदूला सर्वात अवघड जातं. त्याचा प्रयत्न टिपा, मोठ्यांदा बोलून दाखवा, जमेल तेव्हा दर वेळी.
रोज ठिणगी पडते अशी एकच वेळ निवडा, समजा गृहपाठ. त्यातलं पहिलं पाऊल दोन मिनिटांचं करून टाका, फक्त तेवढंच मागा, आणि त्यानं ते केल्याबरोबर मनापासून कौतुक करा. हे चालतंय की नाही हे ठरवण्याआधी एक आठवडा असं करून पाहा.
शाळेला आपल्या बाजूनं आणणं
ADHD असलेलं मूल जागं असतानाचा अर्धा दिवस वर्गात घालवतं, म्हणून शिक्षक हेच तुमचे सर्वात महत्त्वाचे साथीदार आहेत. शाळेत केलेले छोटे, न्याय्य बदल खरोखर मोठा फरक घडवू शकतात.
शाळेनं तज्ज्ञ असावं अशी गरज नाही. त्यांनी तुमच्यासोबत काम करणारे भागीदार असावेत, एवढंच हवं. शिक्षक करू शकतील असे साधे बदल, जसं की ठरलेला क्रम, छोटी छोटी कामं, खिडकीपासून दूर आणि पुढच्या बाजूला बसण्याची जागा, आणि रोज घरी येणारी एका ओळीची चिठ्ठी, यांमुळं वर्गातल्या अडचणी कमी होतात, हे दिसून आलं आहे, आणि शिक्षक आणि पालक यांचा नियमित संपर्क राहिला तर ते सर्वात चांगलं काम करतात.
तक्रार घेऊन नाही, साथीदार म्हणून जा. बहुतेक शिक्षक मदत करायला तयार असतात, एकदा त्यांना हे समजलं की ही मनाच्या घडणीतली वेगळी रचना आहे, शिस्तीचा प्रश्न नाही, आणि तुम्ही घरात कमी पडलात याचं लक्षणही नाही.
मीरा जेव्हा आरवच्या शिक्षकांना भेटली, तेव्हा तिनं तक्रारींनी सुरुवात केली नाही. ती म्हणाली, "त्याला बसून सुरुवात करणं फार अवघड जातं, आणि आम्ही घरात त्यावर काम करतोय. आपण मिळून काही गोष्टी करून पाहू या का?" पुढच्या बाकावर जागा, कामाचे छोटे छोटे तुकडे, आणि रोज त्याच्या डायरीत एका ओळीची नोंद, चांगली असो वा वाईट, यावर त्यांचं एकमत झालं. महिन्याभरात डायरीत वाईट दिवसांपेक्षा चांगले दिवस जास्त होते. आपणही "चांगला विद्यार्थी" होऊ शकतो, यावर आरवचा विश्वास बसायला लागला.
अजून जाणून घ्यायचे असेल तर
लांबलचक औपचारिक बैठक नको, एक छोटं बोलणं मागा, आणि दहा गोष्टींची यादी नेण्याऐवजी एक-दोन ठरावीक मागण्या घेऊन जा. घरात काय चालतंय ते सांगायची तयारी दाखवा, म्हणजे शिक्षकही तेच करून पाहू शकतील, आणि वर्गात काय चालतं ते विचारा, म्हणजे तुम्हालाही तेच करता येईल. रोजची एक सामायिक नोंद, अगदी एका ओळीची असली तरी, तुम्हा दोघांनाही प्रामाणिक ठेवते आणि शाळेतला दिवस चांगला गेला असेल तर मूल घरी येताच त्याचं कौतुक करता येतं.
तुमच्या मुलाला शाळेत सर्वात अवघड जाणाऱ्या तीन गोष्टी लिहून काढा. त्यातून सर्वात जास्त मदत होईल असा एकच छोटा बदल निवडा, आणि शिक्षकांना आधी फक्त तीच एक गोष्ट मागा. एक यश मिळालं की पुढच्यासाठीची भागीदारी आपोआप घट्ट होते.
तुम्ही कमी पडत नाही आहात
ADHD असलेलं मूल वाढवणं खरोखरच अवघड आहे, आणि तुम्ही वाहत असलेला अपराधीपणा आणि थकवा खरा आहे. स्वतःची काळजी घेणं म्हणजे स्वार्थीपणा नाही; ते तुमच्या मुलाला मदत करण्याचाच एक भाग आहे.
ADHD असलेल्या मुलांचे पालक मोठा ताण, अपराधीपणा आणि स्वतःला दोष देणं वाहत असतात, आणि तो ताण मुलाच्या अडचणी किती तीव्र आहेत याच्याशी घट्ट जोडलेला असतो. म्हणजेच, थकून गेल्यासारखं वाटतंय म्हणून तुम्ही कमकुवत नाही. खरोखरच जड असलेल्या परिस्थितीला तुम्ही नेहमीसारखाच प्रतिसाद देत आहात. पालकाला आधार देणं हा मुलावरच्या उपचाराचाच भाग आहे, वरून चढवलेली चैन नाही.
हेही लक्षात ठेवा की ADHD कुटुंबातून उतरते. असं पुस्तक वाचताना कधी कधी पालकाला त्या पानांवर स्वतःचंच लहानपण दिसतं. रोजचा क्रम सांभाळणं आणि संयम राखणं तुम्हाला जास्तच अवघड जात असेल, तर ती कदाचित तीच घडण असेल, स्वभावातली कमतरता नाही. तुम्ही तुमच्या मुलाशी जितक्या प्रेमानं वागायला शिकत आहात, तितक्याच प्रेमानं स्वतःशीही वागा.
एकत्र कुटुंबात हा दबाव कितीतरी पटींनी वाढतो. नातेवाईक तुमच्या संगोपनाला दोष देतील, तुमच्या मुलाची चुलत-मावस भावंडांशी तुलना करतील, किंवा फक्त जरा कडक हात हवा असं ठासून सांगतील. हे बोलणं खरं नाही, आणि प्रत्येक वाद तुम्हीच जिंकायला हवा असंही नाही. एक छोटं, ठाम वाक्य मदत करतं: "डॉक्टर आम्हाला यात मदत करत आहेत, आणि आम्ही एक योजना पाळतो आहोत."
अजून जाणून घ्यायचे असेल तर
पूर्णपणे तुमच्या बाजूनं असणारी एक व्यक्ती शोधा, तुमचा जोडीदार, एखादी बहीण, एखादा मित्र, किंवा हे समजणारा दुसरा एखादा पालक. निवाडा न करणाऱ्या कुणाजवळ अवघडातला अवघड भाग मोठ्यांदा बोलून दाखवला, की छातीवरचं ओझं थोडं कमी होतं. लाज शांततेत वाढते. एकटेपणाही तसाच वाढतो. एकदा तुम्ही हे पूर्णपणे एकटे वाहायचं थांबवलंत, की यातलं काहीच फार काळ टिकत नाही.
तुमच्या पाठीशी
सर्वात वाईट संध्याकाळी, जेव्हा तुम्ही ओरडलात, मग बाथरूममध्ये जाऊन रडलात आणि जगातले सर्वात वाईट पालक आपणच आहोत असं वाटलं, तेव्हा हे नीट ऐका: आपल्या मुलाला समजून घेण्यासाठी अख्खं पुस्तक वाचणारी आई कमी पडत नाही. ती त्याच्यासाठी लढते आहे. ती तुम्हीच आहात.
आज रात्री, पालक म्हणून तुम्ही आज चांगली केलेली एक गोष्ट सांगा, ती कितीही लहान असो. तुम्ही एकदा शांत राहिलात. तुम्ही एका चांगल्या क्षणाचं कौतुक केलंत. झोपण्याआधी ते स्वतःला सांगा. हे एक आठवडा करा, आणि तुमच्या डोक्यातला आवाज कसा जास्त प्रेमळ होत जातो ते पाहा.
डॉक्टर काय देऊ शकतात
हे सगळं तुम्हाला एकट्यानं शोधून काढायची गरज नाही. डॉक्टर तुमच्या मुलाची नीट तपासणी करू शकतात आणि तुम्हाला एक योजना उभी करायला मदत करू शकतात, आणि लवकर मदत मागितली की जास्त दारं उघडतात.
ADHD असलेल्या शाळकरी मुलासाठीच्या सर्वात भक्कम योजनांमध्ये अनेक भाग एकाच वेळी एकत्र येतात: घरात तुमच्याकडून मिळणारा वागणुकीचा आधार, शाळेत केलेले न्याय्य बदल, आणि डॉक्टर किंवा तज्ज्ञाकडून होणारा आढावा. यातला एकही भाग एकटा पुरत नाही, आणि हे सगळं तुम्ही एकट्यानं जुळवून आणावं अशी अपेक्षाही नाही. नीट केलेली तपासणी इतर गोष्टी आहेत की नाहीत हेही स्पष्ट करू शकते, आणि त्यामुळं शाळेलाही मदत करण्याचं जास्त स्पष्ट कारण मिळतं.
लवकर मदत मागणं महत्त्वाचं आहे, कारण जागरूकतेची कमतरता आणि कलंक, म्हणजे हे फक्त चुकीचं संगोपन किंवा शिस्तीचा प्रश्न आहे हा समज, हीच कुटुंबं फार उशीर करण्यामागची मोठी कारणं आहेत.[^c11] मदत मागणं म्हणजे अपयश कबूल करणं नाही. उलट आहे.
आणि औषधाचं काय? काही शाळकरी मुलांसाठी, जेव्हा अडचणी मोठ्या असतात आणि इतर आधार पुरेसे पडत नाहीत, तेव्हा औषध हा डॉक्टर विचारात घेऊ शकतील असा एक पर्याय असतो. हा एक वैद्यकीय निर्णय आहे, जो तुमच्या कुटुंबासोबत प्रत्येक प्रकरणानुसार घेतला जातो, हे कधीच आपोआप उचललं जाणारं पाऊल नाही आणि एकमेव मार्गही नाही. चांगले डॉक्टर घरातला आणि शाळेतला आधार लक्षात घेऊन तुमच्यासोबत हे काळजीपूर्वक तोलतात, आणि वेळोवेळी त्याचा आढावा घेतात.
लक्षात ठेवा
चांगले तज्ज्ञ नुसती गोळी हातात देत नाहीत. ते संपूर्ण मुलाकडे पाहतात: झोप, शाळा, मैत्री, मनःस्थिती, कुटुंब. ही योजना म्हणजे वेळोवेळी बदलत जाणारं एक बोलणं असतं, एकदाच दिलेला निकाल नाही. प्रत्येक निर्णयात तुम्ही सामील असता.
अजून जाणून घ्यायचे असेल तर
पहिल्या भेटीआधी तुमच्याकडे सगळी उत्तरं असायची गरज नाही. तुम्ही जे पाहिलंय ते घेऊन जा: वागणं कधी सर्वात जास्त बिघडतं, शिक्षक काय सांगतात, कशाचा थोडा फायदा झाला आणि कशाचा झाला नाही. तज्ज्ञांना नेमकी हीच माहिती लागते. निरीक्षणांची एक वही घेऊन आत गेलात, की भीतीदायक वाटणारी ती भेट एका काम करणाऱ्या भागीदारीत बदलून जाते.
आज एका जागी शांत बसू न शकणारं मूल, त्याला शिक्षेऐवजी समजून घेतलं तर, मोठेपणी अफलातून गोष्टी करू शकतं.
तुम्हाला सर्वात जास्त काळजी वाटणाऱ्या दोन-तीन वागण्याच्या गोष्टी लिहून काढा, प्रत्येकीचं एक खरं उदाहरण देऊन. ती यादी तुमच्या फोनवर ठेवा. ती तयार असली की पहिली भेट कितीतरी जास्त शांत आणि कितीतरी जास्त उपयोगी होते.
ही माहिती कुठून आहे
हे मार्गदर्शक समजून घेण्यास मदत करते. हे निदान नाही. त्यासाठी डॉक्टरांना भेटा.