ADHD सोबत जगणाऱ्या माणसावर प्रेम करताना

तुम्ही त्याला तीनदा आठवण करून दिली होती. बेत ठरला होता, घरची माणसं वाट पाहत होती, आणि तरीही ते कसंतरी पुन्हा हातातून निसटलं. तुम्हाला आतून राग चढताना जाणवतो, आणि त्याच्या मागचा थकवाही. त्याला ते लागतं आणि तो गप्प होतो, किंवा उलटून बोलतो, आणि रात्रीपर्यंत तुम्ही दोघंही दुखावलेले असता आणि आपण इथवर कसे आलो, हे दोघांपैकी कोणालाच कळत नाही. पुन्हा एकदा.

अनेक जोडप्यांच्या आयुष्यात कठीण काळ येतो. पण जेव्हा तोच प्रसंग पुन्हा पुन्हा घडतो, तेच राहून गेलेलं काम, तोच गायब झालेला बेत, आठवड्यामागून आठवडा, तेव्हा त्यावर नुसतं भांडण्यापेक्षा तो समजून घेणं जास्त उपयोगाचं असतं. हा साचा एक इशारा आहे, तुमच्यापैकी कोणी एक जण म्हणजेच अडचण असल्याचा पुरावा नाही.

या साच्याला बऱ्याचदा एक नाव असतं. मेंदू लक्ष आणि सुरू केलेलं काम पूर्ण करणं ज्या पद्धतीनं सांभाळतो, त्यातला ADHD हा एक खरा आणि मान्य झालेला फरक आहे, आणि मोठेपणी तो आपोआप बंद होत नाही. तुमच्या जोडीदाराला तो आहे की नाही, हे पक्कं फक्त डॉक्टरच सांगू शकतात. हे पुस्तक कोणावरही तसं लेबल लावत नाही. हा साचा तुम्हाला स्पष्ट दिसावा आणि खरोखर उपयोगी पडेल अशा पद्धतीनं तुम्हाला प्रतिसाद देता यावा, यासाठी हे पुस्तक मदत करेल.

ती कोणीच वेगळी झालेली नाही. अंजलीवर जे ओझं आहे ते खरं आहे, आणि रोहन ज्याच्याशी झगडतो आहे तेही खरं आहे. लग्न झालेल्या ज्या जोडप्यांमध्ये एका जोडीदाराला ADHD आहे, त्या नवरा-बायको दोघंही असं सांगतात की त्यांच्यात जास्त खटके उडतात आणि आपण एक संघ आहोत असं वाटणं अवघड जातं, आणि ज्याला ADHD नाही तो जोडीदार अनेकदा गुपचूप उरलेली तूट भरून काढायला लागतो. हा तिच्यातला दोष नाही किंवा त्याचं अपयशही नाही. हा एक साचा आहे, आणि हे साचे एकदा दिसायला लागले की बदलता येतात.

एकदा तुम्ही दोघांनी हे मानलं की सगळंच बदलतं, तो भाग हा आहे. ADHD असलेलं मन जे रंजक किंवा तातडीचं वाटतं त्याकडे लक्ष देतं, आणि सपक, पुन्हा पुन्हा कराव्या लागणाऱ्या कामांवर ते टिकवणं त्याला जड जातं, ती कामं कितीही महत्त्वाची असली तरी. म्हणून विसरलेला लग्नाचा वाढदिवस म्हणजे "ते टिकवता आलं नाही" असं आहे, "पर्वाच नव्हती" असं नाही. बहुतेक माणसांना थांबायला, आठवायला आणि सुरू केलेलं काम पूर्ण करायला मदत करणारा जो ब्रेक असतो, तो त्याच्यासाठी उशिरा येतो आणि कमकुवत असतो. ही मेंदूची घडण आहे, प्रेमाची कमतरता नाही.

आणि हे फक्त विसरण्यापुरतंही नाही. तीव्र आणि झटकन येणाऱ्या भावना हा अनेक प्रौढांमध्ये ADHD च्या चित्राचा एक भाग असतो. भावना पटकन येऊ शकतात आणि जोरात लागू शकतात, आणि हे मेंदू भावनांची माहिती कशी हाताळतो त्यातून येतं, पर्वा किंवा प्रयत्न कमी पडल्यामुळं नाही. जेव्हा एखादं छोटंसं वाक्य मोठ्या प्रतिक्रियेत बदलतं, तेव्हा बऱ्याचदा तिथे ही अडचण बोलत असते, तो संपूर्ण माणूस नाही.

दोष देण्यानं काय होतं, म्हणून हे महत्त्वाचं आहे. जेव्हा विसरणं "त्याला माझी पर्वा नाही" असं वाटतं, तेव्हा प्रत्येक चूक एका जखमेसारखी वाटते, आणि तुम्ही अजून कडक होऊन स्वतःचा बचाव करता. आणि जेव्हा ते "सुरू केलेलं काम पूर्ण करणं त्याला जमत नाही" असं वाटतं, तेव्हा एकमेकांविरुद्ध उभं राहण्याऐवजी तुम्ही दोघं अडचणीच्या एकाच बाजूला उभे राहू शकता.

भारतातल्या अनेक संसारांत निकाल पटकन येतो, नातेवाइकांकडून, सासरच्यांकडून, कधी कधी तुमच्या स्वतःच्या मनातूनही: तो बेजबाबदार आहे, ती प्रत्येक गोष्टीवर ताबा ठेवते, बघा इतर जोडप्यांना किती सोपं आहे. तो निकाल जड आहे आणि तो चुकीचा आहे. ही अडचण तुमच्यापैकी कोणाच्याही स्वभावातला दोष नाही. हा मेंदूच्या घडणीतला एक फरक आहे, ज्याला कधी नावच दिलं गेलं नाही आणि ज्याला कधी आधारही मिळाला नाही.

हे चक्र सहसा गुपचूप तयार होतं. त्याच्याकडून काहीतरी राहून जातं. ते निस्तरायला तुम्ही पुढे होता, कारण कोणीतरी करायलाच हवं. त्याला वाटतं की आपल्यामागे कटकट चालू आहे आणि आपल्याला सांभाळलं जातंय, म्हणून तो मागे सरतो. शेवटी तुमच्यावर अजून जास्त ओझं येतं, अजून एकटं आणि अजून चिडचिड झाल्यासारखं वाटतं, पुढची गोष्ट राहून जाईपर्यंत, आणि मग सगळं पुन्हा तिथूनच फिरतं. याला कटकट आणि माघार असं चक्र म्हणतात, आणि ते दोन जोडीदारांचं पालक आणि मूल करून टाकतं.

तीव्र भावना त्यात तेल ओततात. ADHD मध्ये भावना झपाट्यानं आणि तापून वाहू शकतात, म्हणून एखादी छोटीशी आठवण करून देणारी गोष्टही मोठ्या प्रतिक्रियेची ठिणगी ठरू शकते, आणि तुमची स्वतःची चिडचिड तिला अर्ध्या वाटेवरच भेटते. काही मिनिटांत राहून गेलेलं एखादं काम मानाबद्दलचं, प्रेमाबद्दलचं, आणि गेल्या कित्येक वर्षांबद्दलचं भांडण होऊन बसतं. तुमच्यापैकी कोणीही खलनायक नाही. तुम्ही दोघं एका अशा साच्यात अडकला आहात जो स्वतःच स्वतःला खतपाणी घालतो.

हे चक्र दिसणं म्हणजे बहुतांश सुटकाच. याला नाव देण्याचा हेतू कोणाची चूक हे ठरवणं नाही. प्रत्येक पाऊल पुढच्या पावलाला जवळपास आपोआप बनवतं, आणि नेमक्या याच कारणानं इथे इच्छाशक्ती आणि चांगले हेतू पुन्हा पुन्हा फसतात. तुमच्याकडे प्रेमाची अडचण नाही. तुमच्याकडे साच्याची अडचण आहे, आणि स्वभावापेक्षा साचे बदलणं कितीतरी सोपं असतं.

सगळ्यात मोठी मदत म्हणजे एखादं भाषण किंवा यापुढे नीट वागेन असं वचन नव्हे. ती म्हणजे ओझं डोक्यातून बाहेर काढून ठेवणं: आठवणी, तारखा आणि घरची कामं एका मिळून वापरायच्या व्यवस्थेत टाका, म्हणजे तुमची स्मरणशक्ती आणि तुमचा आवाज नव्हे तर ती व्यवस्था हे काम करेल. दोघंही बघाल असं एक कॅलेंडर. फोनवरचे रिमाइंडर जे तो स्वतः लावतो, तुमच्याकडून येणारे नाहीत. कटकट करायचं काम त्या व्यवस्थेला करू द्या, म्हणजे तुम्ही पुन्हा बायको होऊ शकाल, मॅनेजर नाही.

काही मोजक्या गोष्टी बहुतांश ओझं पेलतात. घरची कामं कोणाला काय चांगलं जमतं त्यानुसार वाटून घ्या, कोणाच्या आधी लक्षात येतं त्यानुसार नाही. आठवण फोनकडून यावी, तुमच्याकडून नाही, हे ठरवून टाका. आणि चांगले क्षण जपा: त्यानं खरोखर एखादं काम पूर्ण केलं की ते लक्षात घ्या आणि मोठ्यानं सांगा, कारण टीकेपेक्षा कौतुकातून कितीतरी जास्त उभं राहतं, आणि ADHD असलेल्या ज्या मनाला बहुतेक वेळा तक्रारीच ऐकायला मिळतात, ते हळूहळू प्रयत्न करायचं थांबवतं.

ADHD असलेल्या नवऱ्यासाठी किंवा बायकोसाठी संपूर्ण घर सांभाळणारे जोडीदार बऱ्याचदा काळजी घेणाऱ्याच्या भूमिकेत जाऊन बसतात, आणि ते ओझं जड आहे आणि खरं आहे. तुम्हाला थकवा येणं अगदी रास्त आहे. दुसऱ्याचं आयुष्य सांभाळण्यापलीकडे स्वतःचं आयुष्य असावं असं वाटणंही अगदी रास्त आहे. तुमचं स्वतःचं आरोग्य ही या संसारातली किरकोळ बाब नाही. हा संसार जिवंत ठेवणाऱ्या गोष्टींपैकीच ती एक आहे.

यातून बाहेर पडायचा मार्ग म्हणजे हे अजून मुकाट्यानं पेलणं नव्हे. जे हे सगळ्यात चांगल्या रीतीनं पेलतात, ते मिळून पेलतात: ते जोडपं म्हणून ADHD बद्दल शिकतात, ते वाजवी मर्यादा घालतात, आणि एका माणसानं गुपचूप सगळं धरून ठेवण्याऐवजी ते मिळून पूल बांधतात. मर्यादा घालणं म्हणजे कोरडेपणा नाही. "गोष्टी लक्षात ठेवणारी मी एकटीच असणार नाही" ही एक वाजवी मर्यादा आहे, आणि जास्त बरोबरीचा संसार सहसा तिच्या पलीकडेच सुरू होतो.

एकत्र कुटुंबात हे ओझं कितीतरी पटीनं वाढतं. नातेवाईक तुमच्यावर अपेक्षांचा ढीग लावू शकतात, तुम्ही त्याला कसं सांभाळता यावरून दोष देऊ शकतात, किंवा तुमच्या घराची तुलना इतरांशी करू शकतात. प्रत्येक संभाषण जिंकायची तुम्हाला गरज नाही. एक छोटी, स्थिर ओळ उपयोगी पडते: "आम्ही यावर मिळून, आमच्या पद्धतीनं काम करतोय." आणि मग तुमच्या आयुष्याचा एक कोपरा फक्त तुमचा ठेवा, एखादा मित्र, एखादा फेरफटका, फक्त स्वतःसाठी करता येईल अशी एखादी गोष्ट.

सगळ्यात चांगले परिणाम तेव्हा येतात जेव्हा अनेक गोष्टी एकाच वेळी काम करतात: त्याची स्वतःची तपासणी आणि उपचार, जोडपं म्हणून ADHD बद्दल शिकणं, आणि तुम्ही घरात उभ्या केलेल्या मिळून वापरायच्या व्यवस्था. यातला कोणताही एक भाग हे सगळं एकटा पेलत नाही, आणि हे सगळं तुम्ही एकट्यानं जुळवून आणावं अशी अपेक्षाही नाही. जोडप्यांसाठीची मदत, किंवा ADHD समजणाऱ्या एखाद्या माणसासोबत नुसतं दोघांनी बसणंही, तुम्हाला पालक-मूल या वाटेवरून बाजूला काढून पुन्हा एका संघात आणू शकतं. मदत मागणं म्हणजे तुमचा संसार फसला असं नाही. भक्कम संसार अजून भक्कम होतात ते असेच.

औषधाचं काय? काही प्रौढांसाठी, जेव्हा अडचणी मोठ्या असतात, तेव्हा डॉक्टर विचारात घेतील असं एखादं औषध लक्ष लागणं आणि सुरू केलेलं काम पूर्ण होणं सोपं करू शकतं. हा निर्णय त्यानं डॉक्टरांसोबत घ्यायचा आहे, प्रत्येक बाबतीत वेगळं तोलून, रोजच्या व्यवस्थांसोबत आणि जोडप्यांसाठीच्या कोणत्याही मदतीसोबत, कधीही आपोआप उचललं जाणारं पाऊल नाही आणि कधीही संपूर्ण उत्तरही नाही. चांगले डॉक्टर याला एका मोठ्या योजनेचा एक भाग म्हणून पाहतात आणि वेळोवेळी त्याचा आढावा घेतात.